جلسه ۲۹۴

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

در جلسۀ قبل راجع به مسئله اقتران حکمین متماثلین یک مطلب باقی ماند که فراموش کردم در تتمۀ بحث این مسئله را بگویم و آن مسئله راجع به کیفیت انشاء و جعل حکم در مقام انشاء و کیفیت تنجّز در مقام امتثال است. احکام الهی دو مرتبه دارند ـ‌ البته برای اینها سه مرتبه یا چهار مرتبه درنظر می‌گیرند ـ که منظور ما از دو مرتبه یکی مرتبۀ آمریت و دیگر مرتبۀ مأموریت یعنی مرتبۀ تکلیف است. از این باب من دو مرتبه عرض کردم والاّ سه مرتبه یا چهار مرتبه دارند بنا بر اختلاف مبنا که خیلی مهم هم نیست.

ذو مراتب بودن احکام الهی

یک مرتبه، مرتبۀ جعل است یعنی حکم در مقام انشاء جعل می‌شود. این جعل حکم در مقام انشاء اختصاصی به زمانی بودن و زمانه ندارد. زیرا عالم جعل و عالم انشاء عالم ثابت است و تقدّم و تأخّر در آنجا معنا ندارد که من‌باب‌مثال در یک زمان ابتدا وجوب صلات جعل بشود و در مدت بعد یا تاریخ بعد وجوب صوم جعل شود و در تاریخ بعد حرمت خمر جعل بشود بلکه در مقام تشریع به‌طورکلی جعل این احکام مشمول زمان؛ سبق و تقدّم و تأخّر نیست.

بله، از نقطه‌نظر ابلاغ که شرط برای تنجّز است یا شرط برای فعلیّت است، این تقدّم و تأخّر معنا دارد به‌خاطر اینکه احکام شرع همه متدرج البلاغ هستند و مشمول تدریج هستند. در مکه وجوب صلات آمد، در مدینه حرمت خمر آمد و سالیان سال مسلمین شرب خمر می‌کردند درحالی‌که این مسئله در آنجا به این کیفیت بوده است.

حتی اهل تسنن هم یک روایت راجع به شرب خمر امیرالمؤمنین ـ نعوذُبالله ـ نقل می‌کنند که حضرت با عبدالرحمن بن عوف و عثمان باهم بودند و ظاهراً این سه نفر شرب خمر کرده بودند و بعد وقت نماز آمد و شأن نزول آیۀ ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَقۡرَبُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَأَنتُمۡ سُكَٰرَىٰ﴾¹ راجع به این سه نفر است که من‌جمله از آنها امیرالمؤمنین است. این روایتی است که اهل تسنن نقل می‌کنند.² من هم شنیده‌ام که این آقای فضل الله در کتاب تفسیرش این روایت را نقل کرده است گرچه می‌گویند که در نسخۀ بعد یا در همان نسخه این مطلب و این مسئله را [حذف] کرده‌اند، ایشان از اهل تسنن نقل کرده است.³ این آیۀ شرب خمر یا حرمت زنا در مدینه آمده است. حالا نمی‌دانم ایشان راجع به زنا از امیرالمؤمنین هم چیزی نقل کرده است یا نکرده است، مثل اینکه ایشان خیلی خوب تتبّع می‌کند و روی این قسمت‌ها خیلی عنایت خاصی دارند!