جلسه ۳۰۱

اشتباه افرادی که مستقلات عقلیه را از نقطه‌نظر مبانی دنیوی مورد بحث قرار دادند

جوابی که از این مسئله داده‌اند این است که اگر مقصود شما از ضرر و از مفسده، مفسدۀ اُخروی باشد که عقل مستقل به عقاب است، در آن موارد ما در آنجا حرفی نداریم و مسئله‌ای نیست ولی اگر مقصود مفسدۀ دنیوی است در خیلی از موارد انسان بر مفسدۀ دنیوی به‌خاطر یک مسئلۀ اَهمّی اقدام می‌کند مثلاً برای سعۀ صدر و سعۀ نفس یا بعضی از مجاهدات، حتی خودش را در مهلکه می‌اندازد، اینها مسائلی است که عقل نسبت به اینها بااینکه حکم به مفسده می‌کند ولی در اینجا انسان به‌خاطر او انجام می‌دهد.

پس صِرف اینکه عقل حکم به محتملُ المفسده و محتملُ الضرر می‌کند این موجب وجوب دفع ضرر در اینجا نمی‌شود، اگر ضرر دنیوی باشد؛ البته جواب خیال می‌کنم که دربارۀ این مسئله هم صحبت شده باشد که معنای ضرر دنیوی را عقل درصورتی‌که ضرر، ضرر دنیوی باشد عقل مستقل به قُبح آن است، درصورتی‌که ضرر، ضرر ثابت باشد، برای عقل تفاوت نمی‌کند چه ضرر، ضرر دنیوی و چه ضرر، ضرر اُخروی باشد آنچه که موجب رفع و سَدِّ کمالی از انسان است آن را عقل قبیح می‌شمارد؛ چه ضرر دنیوی باشد چه اُخروی باشد. اما اگر در إزای این ضرر مصلحت جابره‌ای باشد که بتواند آن ضرر دنیوی را جبران کند نه‌تنها عقل مستقل به دفع آن ضرر نیست بلکه عقل مستقل به اتیان آن ضرر است، عقل نگاه به مصلحتِ انسان می‌کند چه مصلحت دنیوی و چه مصلحت اُخروی، وقتی که جهاد فی سبیل الله مصلحت ملزمه و سعادت ابدی را برای انسان می‌آورد، دیگر عقل مستقل به قُبح وقوع در مهلکه نیست بلکه عقل مستقل به وجوب و الزامِ به این سعادت ابدی است. عقل خودش مستقل است. عقل مستقل است که باید در روز عاشورا به امام حسین علیه‌السّلام پیوست گرچه این لحوق به امام حسین موجب شهادت می‌شود، به جهنم که موجب شهادت و ازبین‌رفتن می‌شود! ـ اینها همه مربوط به عرفان و این حرف‌ها نیست ما در مسئلۀ عقلی بحث می‌کنیم ـ عقل اگر مقدمات سعادت ابدی و صَلاح ابدی برایش احراز بشود و لحوق به سیدالشهداء از نقطه‌نظر سعادت برای عقل اثبات بشود یک ثانیه تأمل نمی‌کند در اینکه این مصلحت، مصلحت ملزمه است و تخطی از این مصلحت جزو مستقلات مفسدۀ موبقۀ عقلیه است. یعنی هم ورود در این جریان و لحوق به سید الشهداء جزو مستقلات عقلی است و هم عدم لحوق جزو مستقلات عقلی است که مترتب بر آن، عقاب اُخروی و مفسدۀ موبقه را در اینجا دربردارد.