جلسه ۳۲۶

إنَّ قَومًا عَبَدوا اللهَ رَغبَةً، فَتِلكَ عِبادَةُ التُّجّارِ؛ وَ إنَّ قَومًا عَبَدوا اللهَ رَهبَةً، فَتِلكَ عِبادَةُ العَبیدِ؛ وَ إنَّ قَومًا عَبَدوا اللهَ شُكرًا فَتِلكَ عِبادَةُ الأحرار.¹

خب این شقّ سوم برای فرد خاصی از اینها هست. البته در اینجا نمی‌دانم چطور آقای خوئی با آن مرامشان این مسئله را هم ذکر می‌کنند! بله، هستند افرادی که اینها در یک موقعیتی هستند که اصلاً خودشان را نمی‌بینند و احساس نمی‌کنند، اینها در یک مرتبه‌ای از فناء قرار دارند که اصلاً خود را نمی‌بینند تااینکه معبود را عبادت کنند و این عبادت آنها اصلاً از زمرۀ طلب، خارج است، اصلاً از زمرۀ رجاء، خارج است؛ نه به‌خاطر خوف از عقاب است، نه طلباً إلی الثواب است، نه به‌خاطر وجدتهُ أهلاً للعبادة، است و اصلاً از این مرتبه خارج است. بعد می‌فرمایند که گرچه ما معنای فناء را نمی‌فهمیم و این مسئله را به اهلش واگذار می‌کنیم.² این خوب است خدا خیرش بدهد که اقلاً در اینجا اثبات یک هم‌چنین مطلبی را ایشان می‌فرمایند.

راجع به خوفاً مِن العقاب که بحث ما راجع به این مسئله نیست چون ادلّۀ تسامح در مقام ثواب هستند. آن مسئله‌ای هم که می‌فرمایند که مولا علی فرمود که «وَجَدتُكَ أهلاً لِلعِبادَةِ فَعَبَدتُكَ»³ که آن‌هم اختصاص به او دارد و به ما مربوط نیست. این ادلّۀ تسامح مربوط به ماست و مربوط به اغلب افراد است که اینها طمعاً إلی الثواب انجام می‌دهند.

بنابراین تمام عبادات و افعالی که مکلف این افعال را انجام می‌دهد، طمعاً إلی الثواب است و تَقَرُّباً إلی الله است. پس این دو روایتی که در اینجا آمده که در اینها «رجائاً» دارد، این شرط زائدی در اینجا نیست بلکه همان بیان روایات مطلقات است اما در روایات مطلقات به‌خاطر تَقَرُّباً إلی الله بیان نشده است ولی در این دو روایت مسئله بیان شده که رجاءً إلی الله. پس رجاءً إلی الله در واقع همان ناظر به همان روایات مطلقه است نه‌اینکه در مقام تقیید است، نه‌خیر و دلیل بر این مسئله این است که روایات در مقام اِخبار بر ثواب بعد الإتیان از فعل نیستند بلکه روایات در مقام تشویق‌‌اند ـ این برگشت از همان حرفی است که جلسه قبل زدند است، این یعنی ضد و نقیض هست ـ «من سَرّحَ لِحیَتُهُ فَلَهُ کذا»⁴ یعنی سَرّح لِحیَتک معنایش این است. صرفاً این نیست که روایات بیایند و بگویند که اگر کسی این کار را انجام بدهد، خدا این‌قدر به او ثواب می‌دهد، نه! می‌گویند که برو انجام بده، تشویق و ترغیب و تحریص می‌کنند. بنابراین اگر در این فعل تقرب لحاظ نشده باشد بنابراین در اینجا روایات دلالت بر تشویق ندارند درحالی‌که ظهور روایات بر تشویق و ترغیب است. گفته‌اند که از تفریع «فاء» فَفَعَلَهُ استفادۀ این قید می‌شود یعنی مترتباً بر بلاغ این چیز را انجام می‌دهد.