جلسه ۳۵۸

نفس تحقق احتمالات و محتملات تعیین کنندۀ الزام و عدم الزام

اینجا است که ما به این نکته متوجه می‌شویم که نفس تحقق احتمالات و محتملات تعیین کنندۀ الزام و عدم الزام هستند نه‌اینکه ما احتیاج داریم به یک قانون خارجی و یک مبنای خارج ....

شرطیت تحقق موضوع در مسئلۀ اشتغال ذمه

... در این موارد الزام احتیاط است، البته بعضی‌ها این مسئله را گفته‌اند یعنی مرحوم آخوند و خیلی‌ها قائل به رجحان شدند.¹ حتی در بعضی از جاها قبلاً در درس‌های گذشتۀ خواندیم که مرحوم آخوند در بعضی از جاها قائل به الزام هستند.² مثل همین بحث گذشته که در شبهات تحریمیه که اقل و اکثر ارتباطی دارد و مصلحت منبعث از مصلحت واحده است و حکم از مفسدۀ واحده منبعث است، ایشان در آنجا قائل به اشتغال یقینی شده‌اند. خب طبعاً احتیاط در آن موارد الزامی است گرچه ما در آنجا هم تشکیک کردیم و آن مسئلۀ اقل و اکثرِ ارتباطی که به زمان واحد یا مکان واحد تعلق می‌گیرد را دخیل در احتیاط نمی‌دانیم به‌جهت اینکه در مسئلۀ اشتغال ذمه تحقق موضوع شرط است و زمان و مکان در آنجا دخلی در تحقق موضوع ندارد.

همین‌طور قبل از این‌هم مرحوم آخوند در مواردی که مسئله خیلی قوی است؛ در موارد دماء قائل به لزوم احتیاط بوده‌اند³ اما در اینجا اینکه به‌نحوکلی بخواهند مطلب را بیان بکنند یعنی مخصوصاً در مسئله تصریح در احتمالات شده است که ناظر به کلام مرحوم شیخ در رسائل است که درصورتی‌که احتمالات زیاد باشد یا محتملات تفاوت پیدا کند، [مثلاً] دماء و فروج و حقوق باشد، در اینجا احتیاط حسن و رجحان دارد، ما نمی‌توانیم این مسئله را از ایشان بپذیریم زیرا همان ملاکی که شما به همان ملاک قائل به وجوب تحرز از دماء درصورت ظن قریب به علم هستید، همان ملاک خود نفس ظن را هم شامل می‌شود. چرا؟ چون محتمل در اینجا، محتمل قوی است یعنی نه‌تنها در اینجا احتمال چون ظن است منجز است بلکه محتمل چون دماء و فروج و حقوق است موجب الزام احتیاط می‌شود نه موجب رجحان احتیاط.