مرتب سازی:
جلسه ۳۶۸
3جریان اصول عملیه براساس افاده و استفادۀ مکلف است
بله، از یک نقطهنظر میتوانیم بگوییم که قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان در اینجا نمیآید و آن اینجا است که جریان قواعد شرعیه و قواعد فقهیه و بهطورکلی اصول عملیه براساس افاده و استفادۀ مکلف است. در جایی که جریان یک قاعده مفید نیست، در آنجا دلیلی بر این جریان وجود ندارد. در شبهات بدویۀ غیر عقلائیه فرض کنید که شبهات خیلی رکیک که احتمال آن [خیلی ضعیف است]؛ در بیابانی که اصلاً هیچ نوع حیوان و هیچ نوع طائر نجس القذارهای وجود ندارد شما شک کنید که آیا این نقطه نجس است یا نه؟ فرض کنید که بخواهید با اصالت طهارت یا با برائت عقلیه و شرعیه در اینجا اثبات طهارت کنید. این اصلاً عقلائی نیست و یک احتمال خیلی نادری است که اصلاً عقلا این احتمال را مدّنظر قرار نمیدهد و این مسئله را در خیلی از موارد میتوانیم ببینیم. حالا میگویید که قاعدۀ برائت در اینجا جاری است یا اباحه یا طهارت جاری است! اینجا آنجا نیست و جای آن، مواردی است که شبهۀ جدی هست، فرض کنید بچهای بول کرده و ما هم دیدیم که بول کرده و این بچه هم روی زمین بوده است حالا شک جدی و احتمال واقعی داریم که آیا زمین بهواسطۀ بول این بچه تسرّی نجاست شده یا نشده است، اینجا شک جدی است و قاعدۀ اصالت طهارت در اینجا میآید نهاینکه در هر احتمال [ضعیفی] شما بخواهید اصالت طهارت جاری کنید، جای آن اینجا نیست.
محل جریان قبح قاعدۀ عقاب بلا بیان
جریان قبح قاعدۀ عقاب بلا بیان در آنجایی است که مسئله، مسئلۀ تنجیز علم اجمالی باشد یعنی احتمال جدی برای اشتغال ذمۀ مکلف نسبت به حکم باشد، آنجا قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان میآید. فرض کنید در آنجایی که شبهۀ جدی شبهۀ حکمیه است و انسان در اصل تعلق تکلیف شک دارد نه در دوران امر بین وجوب و حرمت. فرض کنید که یک روایتی هست که روایت استحباب دوران امر بین استحباب و وجوب است و در آنجا اتیان متمشی است یااینکه در دوران امر بین حرمت و کراهت است که در آنجا کفّ نفس متمشی است، این قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان آنجا میآید یعنی آنجا جای آن است که با وجود عدم علم و وجود قرینه و دلیل و احتمال دلیل بر حکم، آیا مکلف ملزم است یا ملزم نیست؟! خب قبح عقاب بلا بیان در آنجا جاری میشود اما در جایی که اصلاً موافقت قطعیه و مخالفت قطعیه ممتنع است قبح عقاب بلا بیان میخواهد برود آنجا چهکار کند؟! چه فایدهای دارد؟!