جلسه ۳۷۰

یااینکه فرض کنید که شخص می‌خواهد حرکت کند و مسافرت کند و زود برود، نمی‌تواند جمع بین صلاتین؛ صلات ظهر یا صلات جمعه کند خب در اینجا آن علیت علم اجمالی به مرتبۀ تنجز نرسیده و در مرتبۀ اقتضاء است. یااینکه می‌توانیم بگوییم که می‌تواند آن را بعد قضاء کند اما علیٰ‌کلّ‌حال در همان موقع و در همان وقت اتیان به صلات ظهر یا صلات جمعه برای او حاصل نمی‌شود یااینکه مانعی از صلات جمعه وجود دارد. بنابراین، این مسئله هم در اینجا روشن است که علم اجمالی با وجود تحقق، در مقام اقتضاء است یعنی صرف انکشاف است نه‌اینکه آن انکشاف موجب تکلیف برای او بشود.

بناءًعلیٰ‌هذا در مسئلۀ قرعه و امثال‌ذلک که از ظنون غیر معتبرۀ شرعی است، علم اجمالی به حالت و قوت خودش باقی است و مکلف باید در همۀ این موارد مسئلۀ احتراز را درنظر داشته باشد، تا اینجا کلام مرحوم آخوند نسبت به علیت و اقتضاء در علم اجمالی بود.

از اینجا مرحوم آخوند می‌خواهند وارد بحث احتیاط در اطراف علم اجمالی بشوند. همان‌طوری‌که عرض شد راجع به احتیاط در اطراف علم اجمالی مسئله به تنجیز و عدم تنجیز در اطراف برمی‌گردد و رجوع می‌کند، اگر اطراف علم اجمالی منجّز باشد باید از همۀ آنها احتراز کرد یا کلاً باید همۀ آنها را اتیان کرد. اما اینکه بعضی‌ها فرمودند که اگر علم اجمالی در مقام اقتضاء باشد، اجرای اصول عملیه در اطراف علم اجمالی موجب تعارض اصول عملیه و در نتیجه تساقط آنها خواهد بود، این مسئله خالی از تأمل و دقت است زیرا جریان اصول عملیه هرکدام در موقع خود منافاتی با جریان اصول عملیۀ دیگر در موارد خود ندارد و هیچ ارتباطی به هم ندارند. بعضی‌ها این ایراد را کرده‌اند که در شبهۀ محصوره دوران امر بین إنائَین مشتَبهَین، جریان اصول عملیه هیچ‌گونه ارتباطی با دیگری ندارد؛ جریان اصل برائت در این اناء یک مسئله است و جریان اصل برائت در این اناء هم مسئلةٌ أخریٰ. پس چطور با جریان اصل برائت در این اناء حلیت تناول این اناء ثابت می‌شود و جریان اصل برائت در اناء دیگر موجب حلیت و تناول او هم خواهد بود؟! لذا اینجاست که بعضی‌ها مانند مرحوم میرزای قمی و امثال‌ذلک یا بعضی از اخباریین در بعضی از اطراف علم اجمالی حتی در شبهات محصوره قائل به تناول و عدم احتراز شدند¹ و بعضی از اینها در شبهات موضوعیه و وجوبیه قائل به احتراز شده‌اند اما در شبهات تحریمیه قائل به احتیاط شده‌اند.