جلسه ۳۷۵

أعوذُ بِالله مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ الله الرَّحمَنِ الرَّحیم

عمدۀ مطلب قائلین به احتیاط در اطراف علم اجمالی سه وجه بود که عرض شد. البته همان‌طوری‌که عرض کردیم مطلب مرحوم آخوند را پی می‌گیریم و در نهایت به تقریر مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ می‌پردازیم و بعد به آنچه که به نظر می‌رسد می‌پردازیم. البته بعید است که در این سه چهار جلسه تمام شود ولی خب إن‌شاء‌الله احتمالاً شاید در همان قسمت تحصیلی دوم ـ لولا البداء اگر خدا بخواهد ـ به نتیجه برسد.

در خاتمۀ این بحث مرحوم شیخ یک مطلبی را فرموده‌اند که آن مطلب هم خالی از تذکر نیست و آن این است که روایات و ادلۀ برائت مختلف هستند، همان‌طوری‌که مرحوم شیخ فرمودند بعضی از آنها به ادلۀ استصحاب و بعضی به حجب و بعضی هم به ادلۀ حلّ و طهارت برمی‌گردند.¹ منتها مسئله‌ای که در اینجا هست این است که مرحوم شیخ در این موارد قائل به عدم دلالت و حجیت امارات بر برائت شریعه در اطراف علم اجمالی بودند، اما در یک مورد به اعتراف خود ایشان روایت می‌تواند در مورد برائت قائم باشد و آن روایات و ادلۀ حلّ و طهارت است به اختلاف مضامینی که دارند؛ در یک جا روایت مسعدة بن صدقه است که می‌فرماید: «کُلُّ شیءٍ هو لک حلالٌ حَتَّی تَعلَمُ أنّهُ حَرامٌ بِعَینِهِ»² در یک روایت دیگر، روایت عبدالله بن سنان است که دارد: «کُلُّ شَیءٍ یَكونُ فیه حلالٌ و حرامٌ فهو حلالٌ لَكَ أبداً حتّى أن تَعرِفَ الحرامَ مِنهُ بعَینِه فَتَدَعَهُ»³ و همین‌طور روایات دیگر.

در این مورد، به خصوص مرحوم شیخ اعتراف می‌کند بر اینکه تمسک به این روایت از موارد شبهۀ مصداقیه نیست.⁴ ما در وجه سوم گفتیم و ادلۀ وجوب احتیاط در دلیل ثالث این بود که تمسک به ادلۀ برائت در اطراف علم اجمالی تمسک به عام در شبهات مصداقیه است؛ یعنی از یک طرف ادله در موضوعِ شک وارد شده است و از طرف دیگر خود موضوع برای ما مشکوک است که آیا مورد شک است یا نه؛ با وجود علم اجمالی به اطراف علم اجمالی در حوزۀ تکلیف الآن برای ما اطراف مشکوک است که آیا داخل در شک است یا نه؟ و همان شکی که برای اجرای ادلۀ برائت مورد نظر شارع است همان شک در اطراف هست یا آن شک مربوط به شک بدوی است و دخلی به ادلۀ برائت و به اطراف علم اجمالی ندارد؟ بناءًعلیٰ‌هذا تمسک به آن ادله در اینجا نمی‌توانست خالی از اشکال باشد. البته جوابش هم داده شد.