جلسه ۴۰۴

حکم دائر مدار موضوع

وقتی که مولا می‌گوید: أکرم العلماء یک زید عالمی وجود دارد و الآن برای این زیدِ عالم نسیان پیدا شده است و ما شک در تحقق موضوع داریم که آیا موضوعی که در اینجا متعلق برای حکم است محقق است یا محقق نیست؟ در اینجا ما نمی‌توانیم استصحاب عالمیت را بیاوریم یا استصحاب شمول حکم را در اینجا بیاوریم و بگوییم که اگر مولا سابقاً می‌گفت: أکرم العلماء ـ این به استصحاب تعلیقی که استصحاب تعلیقی عبارت از استصحاب قهقراء است ـ همان‌طور که أکرم العلماء شامل زیدِ عالم می‌شد الآن هم که به‌واسطۀ نسیان، علم زید منتفی شده است بنا بر استصحاب تعلیقی این شامل علماء هم خواهد شد! ما نمی‌توانیم در اینجا این حرف را بزنیم. چرا؟! به‌جهت اینکه حکم وجوب اکرام بر افراد به‌عنوان وصف عنوانی رفته است یعنی عنوان شخصیت در این اکرام دخالت ندارد بلکه عنوان وصف در این حکم و در وجوب اکرام دخالت دارد؛ در هرجا که وصف باشد ـ خوب باید دقت کنید! این مسئله‌ای است که خیلی جاها در اصول به‌درد می‌خورد! ـ در آنجا حکم به آن تعلق می‌گیرد و اگر وصف نباشد در آنجا حکم تعلق نمی‌گیرد. اللهم إلاّ در موردی که تعلق حکم بر آن موضوع غیر از آن وصف عنوانی لحاظ افراد دیگر هم شده باشد، بعد آن‌وقت شک ما در اینجا این است که اگر با نسیان علم از زید آن وصف عنوانی عالم منتفی شده است ولی آیا حکم اکرام باقی مانده است یا نه، در اینجا قائل به استصحاب می‌شویم. چنانچه قبلاً حکم به اکرام علماء بود در آنجا می‌توانیم آن حکم اکرام علماء را استصحاب کنیم و در مانحن‌فیه که نسیان علم شده ولی لحاظ اکرام به‌جهت غیر علم هم ممکن است باشد در اینجا اشکالی ندارد که استصحاب بشود ولی اگر حکم به وصف عالم رفته است چه اینکه قبلاً اکرام شامل زید شده باشد یا نشده باشد، اکرام بدوی و حکم بدوی باشد در اینجا تخصصاً زید از تحت علماء خارج می‌شود چون در اینجا با نسیان علم دیگر عنوان عالم بر او صدق نمی‌کند و این عنوان عالم دخالتش در احراز موضوع دخالتش غیر قابل تردید است و با انتفاء این عنوان موضوع منتفی خواهد شد و وقتی موضوع منتفی شد حکم هم نداریم؛ مولا می‌گوید: أکرم العلماء شما می‌گردید در قم عالم پیدا نمی‌کنید آیا زید لبوفروش را دعوت می‌کنید؟! او که عالم نیست! وقتی عالم نبود حکم هم منتفی می‌شود و هر وقت عالم پیدا شد حکم هم متعلق می‌شود. بنابراین حکم دائر مدار موضوع است.