جلسه ۴۲۳

یا فرض کنید در مورد نسیان شخص فراموش می‌کند و نمازش پنج رکعت می‌شود یااینکه فراموش می‌کند که این مایع خمر بوده و بعد به‌عنوان ماء این مایع را شرب می‌کند بعد یک‌دفعه متنبّه می‌شود که فراموش کرد و نسیان عارض شد و این خمر بود. در این موارد چه حکمی بر او تعلق می‌گیرد؟! وقتی که مکلف ناسی است وقتی که مکلف خاطی است حتی در مورد اکراه و امثال‌ذلک در همۀ این موارد شارع حکمی نسبت به این موارد ندارد نه‌اینکه فعلی را که مکلف ناسیاً انجام می‌دهد حکم به اباحۀ آن فعل می‌کند چرا؟!

در مقام اختیار و شعور و تنبّه بودن تکلیف

چون تکلیف در مقام اختیار و شعور و تنبّه است وقتی این موضوع از موقعیت تنبّه به موقعیت غیر تنبّه و تذّکر متبدّل می‌شود از موقعیت و مسئلۀ تکلیف خارج می‌شود و وقتی خارج شد اصلاً تکلیفی ندارد؛ عملی انجام داده ولی بر این عمل چیزی تعلق نمی‌گیرد، فعلی را انجام داده اما بر این فعل چیزی تعلق نمی‌گیرد. مثل صبی؛ البته آن صبی که شعور و فهم و ادراک دارد مثل ممیز و امثال‌ذلک صلاة و عبادتش جنبۀ ترتّب ثواب دارد یعنی موقعیت برای ثواب دارد و به مقدار شعورش به همان مقدار ثواب برایش مترتب می‌شود چون گرچه به مرتبۀ حُلُم نرسیده ولکن به مقتضای آن تمییزش ثواب می‌برد و این‌طور نیست که هیچ چیز بر اعمالش مترتب نباشد ولی از نقطه‌نظر تکلیفِ منجِّز و تکلیف مبرِّء و از نقطه‌نظر تکلیف الزامی صبی تا لم یَبلغ الحلم آن اصلاً تکلیف ندارد و اصلاً فعل او کَلا فعل است، وجود او کالعدم است؛ اگر قتل بکند کَلا قتل است و دیه بر عاقله[ولیّ صبی] است اگر شرب خمر بکند این مسئله به همین کیفیت است و عقاب ندارد. گرچه ممیز باشد.

پس مسئلۀ تکلیف یک مسئله‌ای است در وضعیت عدم و ملکه؛ در وضعیت عدم و ملکه شارع نگاه به موقعیت تنبّه و موقعیت اختیار می‌کند؛ وقتی که شخص تنبّه ندارد، از مرتبۀ اضطرار خارج می‌شود.