جلسه ۴۲۴

فرض کنید برای دواء می‌بایست آب بخورد به‌جای آب خمر می‌خورد و خیال می‌کند این همان ماء است. یا برای رفع عطش می‌خواهد ماء بخورد اشتباهی خمر می‌خورد. پس خمری که در اینجا می‌خورد این خمر مقدمۀ برای رفع عطش است الاّ اینکه در مصداق اشتباه کرده است پس همان‌طور که اگر در مصداق اشتباه کند این فعل از موطن و ظرف اصلی خودش خارج شده است، در مورد اکراه هم موقعیت اکراه و ظرفیت اکراه و عنوان اکراه خروج مکلف از موطن اختیار است همین‌طور در مورد اضطرار هم نقولُ به؛ در مورد اضطرار هم مسئله همین است و با اکراه تفاوت نمی‌کند ولی همان‌طوری که در جلسۀ قبل عرض شد یک وقت اکراه جنبۀ فاعلی دارد فرض کنید شخصی گردن مکلف را می‌گیرد و او را مکرهاً مجبور به افطار صوم می‌کند، یک وقتی این اضطرار از ناحیۀ شخص فاعل نمی‌آید بلکه از ناحیۀ اشراف بر هلاکت می‌آید، از ناحیۀ علل و عوامل سماوی می‌آید یا از ناحیۀ علل و عوامل ارضی می‌آید، شارع که می‌گوید: ﴿فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوۡ عَلَىٰ سَفَرٖ فَعِدَّةٞ مِّنۡ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُۥ فِدۡيَةٞ طَعَامُ مِسۡكِينٖ﴾¹ در آنجا مرض، عِدلْ برای او قرار گرفته و با مسئلۀ اضطرار تفاوت می‌کند ولی بحث ما در اضطرار یک بحث غیر مرض است چون مرض یک امر عادی است. در آن مواردی که شارع خود عِدلْ یک موضوعی را در خود جنبۀ حکم در موضوع لحاظ می‌کند مانند سفر و حضر ﴿وَ عَلَى ٱلَّذِينَ يُطِيقُونَهُ﴾.

حتی در مورد مرض هم می‌توانیم به یک لحاظی بگوییم. حالا من یک مسئلۀ دیگر در ذهنم بود حالا آن را الآن مطرح نمی‌کنم چون مسئله ادامه پیدا می‌کند. یک مسئله و نکته‌ای در اینجا نسبت به مرض و اضطرار هست. ببینید ما در بعضی موارد احساس می‌کنیم که شارع در وقت جعلِ حکم برای موضوع عِدلْ او را هم مدّنظر قرار داده است، در این موارد شارع دو ملاک را برای موضوع مدّنظر قرار داده است؛ یعنی دو موقعیت و دو ظرف؛ یک ظرف عادی و صحت است و یک ظرف هم ظرف مرض یا ظرف ضیق یا ظرف شدت یا ظرف عسر و امثال‌ذلک، در اینجا خود شارع جعل ملاک کرده است در عِدل این موقع نه‌اینکه عقل در اینجا بیاید و به لحاظ ملاک اهمّ و ملاک دیگر حکم به برائت بکند یا حکم به اباحه بکند. منظور در این موارد است.