جلسه ۴۲۸

بنابراین آنچه که موجب فعلیت خمر است عبارت از خمر خارجی است، اینکه خمر خارجی تحقق پیدا بکند و این ملاک برای تعلق تکلیف است؛ همان طبیعت خمر در خارج تحقق پیدا کند. قبل از تحقق آن خمر خارجی یعنی عینیت، تکلیف در مقام تنجّز باقی می‌ماند و تکلیفی که در مقام تنجّز است موجب عقاب نیست و وقتی ملزم است که به فعلیت برسد نه‌اینکه در تنجّز باشد. وقتی که من مواجه با خمر شدم تکلیف برای من فعلیت پیدا می‌کند اما اگر الآن خمری در اروپا است، خب به من چه مربوط است؟! خمر در اروپا که برای من تنجّز و فعلیت ندارد. خمری که الآن در خیابان است [به من چه مربوط است؟!] البته در خیابان که خلاف اسلام است و خمر ندارد! حالا در منازل، البته در منازل که خمر وجود ندارد! مثلاً در ثلاّجِه است! در مملکت اسلام که خمر معنا ندارد! منظور ممالک کفر است! خمر در مرتبۀ تنجّز برای من حرام است ولی در مرتبۀ فعلیت که حرام نیست چون مواجهه و اقتران حاصل نشده است و عقل این تکلیف را لغو و عبث می‌شمارد که شارع مرا مکلف کرده است به کفّ نفس از خمری که در آفریقا است، تکلیف تکلیف عبث است.

بله اگر خمر در منزل و در اتاق حاصل شد، آن موقع تکلیف شارع به اجتناب تکلیف عبث نیست و آن موقع فعلیت پیدا می‌کند. تازه آن‌هم بنا بر اینکه بگذریم و میل و اراده پیدا بشود و شبهۀ مؤکد باشد، در آن مرتبه [فعلیت پیدا می‌کند]. حالا اگر کسی اصلاً بیزار است و از خمر نفور دارد، باز در اینجا می‌توانیم بگوییم که تکلیف به اجتنب عنِ الخَمر برای او فعلیت ندارد. این مقدمه برای این مسئله و کلام مرحوم کمپانی بود.

قوام علم اجمالی به طرفین شبهه

حال صحبت در این است خمری که الآن اضطرار به آن تعلق گرفته است و علم اجمالی وجود خارجی خمر را محقق کرده است ـ و در این بحثی نیست که علم اجمالی وجود خارجی را محقق کرده است مانند وجود عینی غیرعلم اجمالی ـ در یک هم‌چنین وضعیتی یا قبل از این وضعیت البته بحث راجع به این است که طروّ اضطرار قبل از تعلق علم است و اضطرار یکی از دو طرف علم اجمالی را از اوّل خارج می‌کند و از اوّل این در تحت علم اجمالی نیست یعنی از اول نهی شارع به این تعلق نگرفته است بلکه امر شارع تعلق گرفته است، حالا بالاتر از نهی، نه‌تنها شارع ساکت نیست بلکه اصلاً امر به شرب در اینجا هست و وقتی که امر به شرب در اینجا هست با توجه به تعلق امر چطور ممکن است که این فرد یکی از طرفین مقوّم خمریت در خارج باشد؟! چون علم اجمالی قوام به طرفین دارد و به یک طرف که نیست، یک طرف شبهۀ بدوی است و قبل از علم اجمالی شبهۀ بدوی است فرض کنید شبهه دارد که این خمر است یا نه؟ [اصل] ‌برائت است و اصلاً علم اجمالی محقق نیست.