جلسه ۴۲

أعوذُ بِاللَه مِنَ الشَّیطانِ الرَّجیم

بِسمِ اللَه الرَّحمَنِ الرَّحیم

عرض شد که عقل در آیات قرآن کریم به معنای قلب و قوّۀ مدرکه و مبیّنۀ طریق آمده. من سابق راجع به این قضیّه در روایات یک استقصائی کرده بودم اما آن ورقه ها همه گم شده و نمی دانم کجاست، لذا چکیدۀ آنها را بعنوان مجمل که داشتم، همان ها را آوردم تا اینکه چند روایت از این باب خوانده شود.

در روایات، عقل به همان معنای واحد که قوّه مدیره و مدبرۀ نفس و انسان است و چراغی است که مایز بین حق و باطل است، به این اطلاق می شود. و آن مرتبه که دارای فعلیت تامّه است، آقایان به آن عقل بالمستفاد می گویند، به مرتبۀ مادونش بالفعل، مادونش بالملکه، و به آن عقل قوّه واستعداد هم که هیولانی اطلاق می شود و همین مراتب را ما در روایات به صورت دیگری می بینیم. 

به طور کلّی آن نیرو و سرمایه و غریزه ای که خداوند در انسان قرار داده که به واسطۀ او بین مسائل اعتباریّه و حقیقیّه، بین مجاز و صحیح، بین باطل و حق، میز می گذارد و به عبارت دیگر بین تقرّب الی اللَه واکتساب رضوان الهی و بین فرو رفتن در کثرات و اهویۀ شیطانی تفاوت قائل می شود، به آن عقل می گویند، بنابراین ما نمی توانیم عقل را مانع از طریق بدانیم و رتبه ای برای عقل، مادون تقرب الی اللَه قائل بشویم زیرا در هر مرتبه ای که عقل حاکم به قضیه ای هست که منافی تقرّب انسان است الی اللَه، قطعاً در آن قضیّه، اهویۀ نفسانی دخالت دارد و آن عقل مشوب است به هواهای نفسانی. چون همیشه عقل به حد اقرب طرق الی اللَه حکومت می کند و امکان ندارد چیزی را که خداوند حجیّت ذاتی داده و در درون ما قرار داده برای هدایت، او باعث بُعد و ابتعاد انسان از مقام قرب باشد. این عقلاً محال است.