معنای لغوی ارتداد و بحث فقهی ـ استدلالی ارتداد

روایاتی که در زمینۀ ارتداد وجود دارند، در موارد مختلفۀ آن بیان شد و همۀ آنها برای بیان اجمالی از خود ارتداد و همین‌طور موارد متعلَّق ارتداد بود تا اینکه روشن شود کسی که انکار ولایت می‌کند ناصبی و کسی که انکار رسالت می‌کند و همین‌طور کسی که انکار ضروریات دین می‌‌کند، هر کدام از موارد این موضوع هستند. إن‌شاءالله از این جلسه وارد اصل و حقیقت ارتداد می‌شویم که حقیقت ارتداد چیست، مواردی را که قوم آنها را جزء ارتداد می‌دانند کدام هستند و آیا صحیح است یا صحیح نیست.

معنای لغوی ارتداد

[ابن‌منظور در لسان العرب می‌گوید:]

ردد: الرَّدُّ: صَرْفُ الشَّيْءِ و رَجْعُه. و الرَّدُّ: مَصْدَرُ رَدَدْتَ الشَّيْءَ. و رَدَّهُ عَنْ وَجْهِهِ يَرُدُّه رَدّاً و مَرَدّاً و تَرْداداً.¹

ارتداد از مادۀ «رَدَّ» است و «رَدَّ» در لغت به معنای صرف‌الشیء است، «الرَّدُّ صَرفُ الشیء و رَجعُه». انسان چیزی را از مسیرش به اول برگرداند، این را «رَدَّ» می‌گویند. «و الرَّدُّ: مَصْدَرُ رَدَدْتَ الشَّيْءَ. و رَدَّهُ عَنْ وَجْهِهِ يَرُدُّه رَدّاً و مَرَدّاً و تَرْداداً: صَرَفَهُ» به‌‌معنای صرف و رجوع و برگشت است.

و أَمر اللَّهِ لَا مردَّ لَهُ.

«لا مَرَدَّ له» یعنی هیچ رجوعی در امر خدا نیست! امر خدا بتّی و قطعی است، رجوع و بازگشتی برای امر او نیست؛ یعنی یک وجهه و یک مآل بیشتر ندارد و صارفی از امر خدا وجود ندارد که بخواهد امر خدا را برگرداند. إرتَدَّ، هم به همین معنا است، ﴿مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ﴾.

وَ الِاسْمُ الرِّدّة، وَ مِنْهُ الردَّة عَنِ الإِسلام أَي الرُّجُوعُ عَنْهُ. و ارتدَّ فُلَانٌ عَنْ دِينِهِ إِذا كَفَرَ بَعْدَ إِسلامه.

«و الإسمُ اَلرِّدَّ»، اسم مصدرش رِدَّ است. «و منهُ اَلرِّدَّةُ عن الاسلام اَی رجوع عنه». اصحاب رِدِّه به آن افرادی می‌گفتند که از دین برمی‌گشتند. خیلی‌ از افراد بعد از وفات پیغمبر اکرم صلّی الله علیه و آله و سلّم به حکومت ابوبکر رضایت ندادند و قبول نکردند و زکات ندادند؛ چون زکات ندادند، آنها این افراد را مرتد می‌دانستند و می‌گفتند که هر کسی که به حکومت اسلام زکات ندهد مردودٌ عن الاسلام و مرتدٌّ عن الاسلام است و لذا آنها را کافر می‌دانستند و با آنها قتال می‌کردند. یعنی همین جهت ارتداد در زمان پیغمبر اکرم هم لحاظ می‌شده است. «وَارتَدَّ فلانٌ عن دینه إذا کَفَرَ بَعدَ إسلامه»، این به‌معنای ارتداد بعد از اسلام است.