معنای لغوی ارتداد و بحث فقهی ـ استدلالی ارتداد

وَ في حَديثِ الْقيامَةِ وَ الْحَوضِ فَيُقالُ: «إِنهم لَمْ يَزالُوا مُرْتَدِّين عَلَى أَعقابهم» أَي مُتَخَلِّفينَ عَن بَعضِ الواجِباتِ. قالَ: و لَم يُرِدْ رِدَّةَ الكُفرِ و لهذا قَيَّدَهُ بأَعقابهم لأَنه لَمْ يَرتَدَّ أَحد مِنَ الصَّحابَةِ بَعدَهُ، إِنما ارْتَدَّ قَومٌ مِنْ جُفاة الأَعراب.¹

در حدیث حوض از پیغمبر اکرم که حدیث معروف است پیغمبر می‌فرمایند که «یا رَبِّ أصحابی، أصحابی»، وقتی که اصحاب پیغمبر صلّی الله علیه و آله و سلّم می‌آیند و از کنار حوض می‌گذرند، اینها داخل در حوض نمی‌شوند و ملائکه اینها را رَد می‌کنند و از حوض نفی می‌کنند، پیغمبر می‌فرمایند که اینها اصحاب من هستند، ـ مرحوم آقا هم این حدیث حوض را که خیلی مفصل است و اهل تسنّن هم روایت کرده‌اند در کتاب امام‌شناسی آورده‌اند² و إن‌شاءالله ما هم می‌آوریم. ـ خطاب می‌رسد که «إِنهم لَمْ يَزالُوا مُرْتَدِّين عَلَى أَعقابهم» اینها بر اعقابشان برگشته‌اند. البته در اینجا خود ابن‌منظور در لسان العرب و همین‌طور اهل تسنّن این روایت و امثال این روایت را تأویل می‌کنند به تخلف از واجبات که همان زکات باشد؛ یعنی چون زکات را نپرداخته‌اند پس برگشته‌اند! حالا اگر نماز نمی‌خواندند طوری نبود!! اما چون آن موقع زکات معیار برای اسلام بود و حکومت خیلی به زکات و پول نیاز داشت خلاصه هر کسی زکات نپردازد، جزء مرتدین است! ایشان در اینجا می‌گویند که «أَي مُتَخَلِّفينَ عَن بَعضِ الواجِباتِ» در‌حالی‌که ما تخلف از واجبات را مرتد نمی‌دانیم. خود اهل سنت هم تارک بعض‌الواجبات را مرتد نمی‌دانند، فقط زکات چون پول و مال است، برای آنها خیلی سخت آمده است و متخلّفش را مرتد می‌دانند؛ ولی اگر شخصی مثل خالد بن ولید زنا هم کند کسی نمی‌گوید که او مرتد است! این‌طور است دیگر!

اگر می‌خواهید در این بحث مطالعه کنید این مطلب را هم در‌نظر داشته باشید که ما ارتداد از مذهب عامه را هم مورد مطالعه قرار می‌دهیم، چون می‌خواهیم همۀ جوانبش را بررسی کنیم. یعنی درعین‌حال که می‌خواهیم بحث خیلی گسترده نشود می‌خواهیم آن معنا هم جمع شود. ما از آنجا هم مطالب و روایات را خواهیم آورد و معنای ارتداد را از نظر آنها هم بیان می‌کنیم چون آنها هم قائل به ارتداد هستند.