مرتب سازی:
کیفیت مختلف تعابیر فقهاء در ماهیت ارتداد
14استاد: نه، اینکه ضروری گفتهاند، برای شخص نیاوردهاند بلکه ضروری نوعی و عرفی را مثال زدهاند.
تلمیذ: پس دایرۀ مسئلۀ ارتداد که فرمودید، به دامنۀ کفر هم خواهد رسید که اگر در کفر عناد نباشد، کفر ثابت نیست.
استاد: بله، ثابت نیست.
تلمیذ: پس آیا بیشتر کشورهای کفر مستضعف هستند؟
استاد: بله، إنشاءالله همۀ اینها را عرض میکنیم. البته اینطور نیست که همه را مسلمان کنیم ولی خلاصه قدری قائل به توسعه میشویم. آن مقداری که بهدرد شما بخورد، شاید مقداری برای شما توسعه دهیم!
تلمیذ: این بحث دارالحرب و دارالکفر و نزاع با آنها، یکییکی خودبهخود تحت تأثیر این فرمایش شما قرار میگیرند.
استاد: بله، همۀ اینها هستند. من قبلاً این بحثها را انجام دادهام ولی متأسفانه نوشتههایش را نداشتهام.
تلمیذ: آیا مشهد فرمودهاید؟
استاد: بله، من همین مباحث دارالحرب و حتی همین جنگ ایران و عراق را که چه احکامی بر آن مترتّب است. در حرب بین ایران و عراق، آیا حکم حربی بر آنها صادق است یا مسلمان هستند یا باید قائل به تفریق شویم.
تلمیذ: قضیۀ جنگ جَمَل هم همین است؟
استاد: بله، جنگ جمل، جنگ صفّین ... .
تلمیذ: حکم کردند که غنائمشان را بگیرند اما ...
استاد: تعقیبشان نکنید و به اسارت نگیرید.
خیلی مسئلۀ مهمی است اما کلّ مقداری که مثلاً صاحب جواهر دربارۀ ارتداد بحث کرده است، سه یا چهار صفحه است. سه صفحه یا چهار صفحه در بحث طهارت بحث کرده است، دو یا سه یا چهار صفحه هم در بحث ارتداد و دیات و قصاص بحث کرده است، همین! درحالیکه خیلی مفصّل است! من خیال میکنم که مثلاً باید به اندازۀ یکسوم یا نصف این کتاب صحبت شود!
تلمیذ: مرحوم شیخ حسین حلی هم بحث کردهاند، آیا ملاحظه فرمودهاید؟
استاد: نه.
تلمیذ: در همین شرح عروة بحث کردهاند.
مهمترین منابع من در کلّ این مباحث، مطالبی بوده است که از مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ شنیده و استفاده کردهام. آنها خط فکری ما را تصحیح میکنند؛ البته با استفادۀ از سایر منابع، مثلاً در همینجا مسائل خیلی مهمی هستند.