عبارات مختلف فقهاء در باب انکار ضروری (1)

حکم کسی که بر امام عادل خروج کند از نظر فریقین

مسئلۀ دیگر خروج بر امام عادل است؛ این مسئله‌ای است که کسی نمی‌تواند این را قبول کند حتی در آن زمان. چون اینها [خوارج] بر امام عادل خروج کردند، بر خلیفة المسلمین خروج کردند. خروج بر امام کردن از این نقطه‌نظر حتی نزد اهل تسنّن هم ـ البته فتوای اهل تسنّن را هم نقل می‌کنیم ـ موجب ارتداد است،¹ لذا در باب رِدَّه که بسیاری از طوائف از اعانۀ خلافت به زکات امتناع کردند، اهل سنت و عامه اینها را مرتد می‌دانند؛ یکی به‌خاطر عدم اعطاء زکات که موجب خروج از دین است و یکی هم به‌خاطر خروج بر خلیفة المسلمین.

دو اطلاق در مورد انکار و جحدی که موجب کفر است وجود دارد. همان‌طور که قبلاً بیان شد مرحوم اردبیلی در مجمع البرهان قائل هستند بر اینکه صرفاً انکار ضروری، موجب کفر نیست بلکه علم در اینجا شرط است؛² یعنی علم منکر و جاحد به اینکه آنچه انکار می‌کند ضروری دین است. اگر علم باشد آن‌وقت فرقی بین ضروری و غیر ضروری و مجمعٌ‌علیه نیست و همین‌طور فرقی بین ضروری به‌نحو احکام غیر مستندۀ به برهان و قضایایی که متیقن‌الثبوت هستند ولو بالبرهان نیست، از نقطه‌نظر اینکه علم در اینجا شرط است.

با توجه به مسائلی که مطرح شد مرحوم صاحب جواهر می‌فرمایند که اغلب کلام فقهاء ناظر بر این است که نفس انکار ضروری موجب کفر است ولو اینکه مستلزم انکار نبی نشود. البته «لَم یَقل اَحَدٌ»³ به اینکه اگر شخصی علم نداشته باشد و واقعاً جاهل باشد این کلام او موجب کفر خواهد بود. بلکه افراد در اینجا متفاوت هستند و انکار و جحدِ حکمِ ضروری در مواقف مختلفه تفاوت پیدا می‌کند. من‌باب‌مثال شخصی نشأ فی دار الإسلام به حیثی که یُستبَعَد فی حَقّه عَدَمُ الإطلاع علَی الأحکام الضروریَةُ فی الإسلام اگر این‌طور باشد نفس انکار یک حکم ضروری موجب کفر خواهد بود. اما اگر فردی لَم یَنشأ فی دار الإسلام و اَنکَرَ حُکماً ضروریًا در اینجا نمی‌توانیم حکم به کفر کنیم.