بررسی دلالت آیات بر ابراز نظریات مخالف

اگر خود متکلم به این مطلب اعتقاد داشته باشد و درعین‌حال مطلب خلاف باشد، به او متکلم خاطی می‌گویند، متکلم کاذب نمی‌گویند. متکلم کاذب به متکلمی می‌گویند که غرض بر کذب دارد. پس اگر کذب به متکلم و به فاعل انتساب پیدا کرد معنایی دارد و اگر این کذب به کلام انتساب پیدا کرد معنای دیگری دارد.

خداوند متعال در اینجا می‌فرماید که ﴿وَٱللَّهُ يَشۡهَدُ إِنَّ ٱلۡمُنَٰفِقِينَ لَكَٰذِبُونَ﴾، نمی‌فرماید که وَاللَّهُ يَشهَد که این کلام کذب است. کلام کذب نیست. آن کلام لفظی که از دهان منافق بیرون می‌آید کذب نیست، آن کلام صحیح است و عین واقع است ولی فاعل و متکلم آن کلام کاذب است، چون در اینجا کذب به فاعل نسبت داده شده است. پس فرق است بین اینکه کلام کذب باشد با اینکه متکلم کاذب باشد. بنابراین ما می‌توانیم از نظر منطقی، عکس نقیض این مسئله را صحیح بدانیم که «کلّ متکلم بکلامٍ صحیحٍ با اعتقاد خلاف، کاذب است». هر متکلمی که کلام او صحیح است ولی چون اعتقاد او خلاف می‌باشد کاذب است. عکس نقیض آن به این نحو می‌شود که کلّ متکلمٍ بإعتقاد صحیح ولی با کلام فاسد، این هم دراین‌صورت کاذب خواهد بود. یعنی اگر شخصی کلامی را که می‌گوید فاسد است اما خودش اعتقاد به [صحیح بودن کلامش] دارد، این عکس نقیض است؛ متکلم این هم مانند مورد قبل کاذب خواهد بود، چون کلام او با کلام [صحیح] نمی‌سازد. اما اگر کُلُّ مُتکلمٍ بِکلامٍ فاسد با اعتقاد به این کلام یعنی محکی این کلام هم در نفس که آن کلام نفسی است اگر این‌طور باشد فَهُو صادقٌ، صادق است. این‌طور نیست که کلام او صادق است، کلام او کذب است ولی متکلم صادق است. یعنی متکلم یک آدم صریح است و می‌گوید که معتقَد من این است و حرفم این است، این متکلم صادق است.

بنابراین ما می‌توانیم بگوییم آنچه در این آیۀ شریفه مورد طرد و رد قرار گرفته است دو مورد می‌باشد: