تکلیف و ثواب و عقاب بر اساس علم و جهل

یک‌وقت بنا را گذاشته بودم که این اصول را [مطالعه کنم.] از اول اصول کافی تا آخر فروع را مطالعه کرده بودم، بعد در آنجا دائماً چیزهایی همین‌طور یادداشت می‌کردم، حالا که مراجعه کردم دیدم خیلی‌ها را فراموش کرده‌ام. در اینجا هم طبق همان ذهنیاتی که در نظرم داشتم بعضی از موارد را دیده‌ام. امکان دارد بسیاری از ادلّۀ دیگر هم باشند ولی من اطلاعی بر آنها پیدا نکرده‌ام. شما خودتان تفحّص کنید.

در صفحۀ 163 در ذیل آیۀ ﴿وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِلَّ قَوۡمَۢا بَعۡدَ إِذۡ هَدَىٰهُمۡ حَتَّىٰ يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَ إِنَّ ٱللَّهَ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٌ﴾¹ روایتی هست که روایت صحیحی است، سند این روایت از روایت بالا بهتر است، چون از یونس حماد از عبدالأعلی نقل می‌کند، می‌فرماید:

و بِهذا الإِسنادِ عن یونُس عن حمّادٍ عن عبدِالأعلی قال: قُلتُ لِأبِی‌عبدِاللّهِ علیهِ‌السّلامُ أصْلَحَکَ اللّهُ هل جُعِلَ فِی النّاسِ أداةٌ یَنالُونَ بِها المَعرِفَةَ؟ قال فقال: «لا»، قُلتُ: فهل کُلِّفُوا المعرِفةَ؟ قال: «لا علی اللّهِ البیانُ ﴿لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَا﴾² و ﴿لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا مَآ ءَاتَىٰهَا﴾.»³

قال: و سألتُهُ عن قولِهِ: ﴿وَمَا كَانَ ٱللَّهُ لِيُضِلَّ قَوۡمَۢا بَعۡدَ إِذۡ هَدَىٰهُمۡ حَتَّىٰ يُبَيِّنَ لَهُم مَّا يَتَّقُونَ﴾⁴ قال: «حتّی یعرِّفهُم ما یُرضِیهِ و ما یُسخِطُهُ».⁵

بنابراین برعهدۀ خداوند است که بیان بیاورد؛ بیان آنچه موجب رضای او و آنچه موجب سخط او است. اگر عبدی در مقام رضا و در مقام اتیان به آنچه مرضیِ خداوند است اشتباه کرد و حقّ مطلب را ادا نکرد، در اینجا عدم ‌البیان نسبت به پروردگار صدق می‌کند، و با صدق عدم ‌البیان دیگر عقابی در اینجا معنا و مفهوم ندارد. این هم یک روایت.

روایات زیادی در اینجا هستند؛ یک روایت در صفحۀ 164 هست که می‌فرماید:

مُحمّدُ بنُ یحیی عن مُحمّدِ بنِ الحُسینِ عن أبِی‌شُعیبٍ المحامِلِی عن دُرُسْتَ بنِ أبِی‌منصُورٍ عن بُریدِ بنِ مُعاوِیة عن أبِی‌عبدِاللّهِ علیهِ‌السّلامُ قال: «لیس لِلّهِ علی خَلقِهِ أن یَعرِفُوا و لِلخلقِ علی اللّهِ أن یُعرِّفَهُمْ و لِلّهِ علی الخَلقِ إِذا عَرَّفهُم أن یَقبَلُوا.»⁶