اصالت فرد و اجتماع در اندیشه اسلامی

لذا اینکه در مسئلۀ حضرت یونس بعضی‌ها و حتی مفسرین اهل تسنّن گفتند که در اینجا فرد فدای اجتماع شد¹ غلط است! فرد فدای اجتماع نمی‌شود یعنی فرد فدای اجتماع مِن حیث هو إجتماع نمی‌شود. فرد در اینجا با یک مصلحت اهمّ در تعارض قرار می‌گیرد و باید برای رسیدن و وصول به آن مصلحت اهمّ اِعمال و اقدامی کند، یعنی حضرت یونس که خودش را در شکم ماهی انداخت، در وهلۀ اوّل براساس قرعه بود. در وهلۀ دوم اگر هم براساس قرعه نباشد، یک نفر از باب حفظ جان افراد بیشتر باید این فداکاری را انجام دهد ولی این فداکاری از باب ازبین رفتن این شخص نیست بلکه از باب عمل به وظیفه و تکلیف است. این‌طور نیست که او خودش را فدا کرده و ازبین رفته است؛ ازبین نرفته است بلکه به تکلیف عمل کرده است یعنی درواقع ثواب شهید را به او می‌دهند.

حکم عقل همیشه منطبق بر منطق

عقل هیچ‌وقت در منطقش جامعه‌ای را بر یک فرد غلبه نمی‌دهد! عقل همیشه بر منطق حکمی را بار می‌کند. من‌باب‌مثال اگر قرار باشد در جامعه‌ای ده نفر ازبین بروند و یک نفر بماند ـ ما در مسئلۀ عدالت و امثال‌ذلک این حرف‌ها را زده‌ایم و می‌زنیم ـ و دَوَران امر بین این باشد [که این چند نفر ازبین بروند یا عالمی ازبین برود]، عالم مقدم بر آنها است و عالم را نباید فدا کرد، این مسائل هست. من‌باب‌مثال چند نفر در صف خبازی ایستاده‌اند، چند آدم بیکار به‌جای اینکه در خیابان بایستند و سوت بکشند، حالا در صف خبازی آمده‌اند و می‌خواهند نان بخرند ولی از یک طرف عالمی هست که نیاز و احتیاج دارد و باید سر درس برود و امثال‌ذلک، خباز باید به او زودتر نان بدهد، او نباید پشت صف برود.

تلمیذ: یک روایت هم در این زمینه وارد شده است، در مورد شَریح قاضی که امیرالمؤمنین علیه‌السلام فرموده‌اند که [در محکمه] [برای آنهایی که] عالم و قاری و حافظ قرآن‌اند، یک صف جداگانه بگذارید.²