احرام قبل از مواقیت (3)

حکم نذر صوم در سفر

بعضی‌ها خیال کرده‌اند که چون نذر در اینجا مخالف ما أنزل الله است پس اصلاً منعقد نمی‌شود. البته ما نظیر این مسئله را داریم مثل نذر صوم در سفر؛ صوم در سفر باطل است اما اگر مشمول نذر شود این صوم به اعتبار ثانوی واجب می‌شود. پس در آنجا هم باید بگویید که اصلاً صوم منعقد نمی‌شود درحالی‌که در این زمینه روایاتی داریم. چه اشکال دارد فرض بکنید اگر این‌طور است، نذر، امر مستحب را هم شامل می‌شود چون امر مستحب، اختیاری است اصلاً نفس استحباب یعنی همین. شما در استحباب، اختیار عدم اتیان را به‌عهدۀ مکلف می‌گذارید به‌خلاف وجوب که در وجوب، اختیارِ عدم نیست بلکه فقط اختیار اتیان است. در حرمت و در تکالیف محرمه اختیار اتیان و انجام فعل نیست. در مورد وجوب و حرمت از انسان سلب اختیار نمی‌شود بلکه اختیار باقی است؛ اختیار تکوینی نسبت به فعل یا عدم، در تکالیف وجوبیه و تکالیف تنزیهیه و محرّمه وجود دارد اما در مورد وجوب، سلب تشریعیِ اختیارِ عدم فعل است و در مورد حرمت، سلب تشریعیِ اختیارِ فعل است؛ یعنی تشریعاً اختیار سلب می‌شود اما تکویناً اختیار هست؛ لذا شخص می‌تواند فعل را انجام ندهد یا در مورد محرمات می‌تواند فعل را انجام بدهد که إلیٰ‌ماشاء‌الله کار روز و شب ما است!

اما در مورد مکروه اختیار فعل از مکلف سلب نمی‌شود و همین‌طور در مورد استحباب، اختیار مکلف سلب نمی‌شود. لذا وجوب نماز شب فقط بر رسول الله صلّی الله علیه و آله و سلّم باقی بود و حتی نسبت به ائمه علیهم السلام هم نماز شب حکم استحباب را دارد. در روایات داریم نماز شب اول بر همه واجب بود ولی بعداً وجوب آن نسخ شد و فقط بر رسول الله باقی ماند، الیٰ آخر العُمُر.¹ و نسبت به سایر افراد اختیارِ ترک هم ضمیمه شد. حالا اگر کسی نتوانست یا برایش مشکل بود عیب ندارد که نخواند بعداً قضایش را به‌جا بیاورد. حتی نسبت به ائمه هم این مسئلۀ نماز شب وجوب ندارد بلکه استحباب دارد. بنابراین اگر قرار باشد که نذر به‌واسطۀ مخالفت با ما أنزل الله در اینجا منعقد نشود شما باید در مورد نذر نسبت به استحباب هم همین حرف را بزنید چون در استحباب، اختیار ترک به مکلف واگذار شده و شما با نذر سلب اختیار می‌کنید؛ یعنی سلب اختیار تشریعی در امر مستحب که خلاف ما أنزل الله است. بنابراین اصلاً ما نذری نداریم چون نذر فقط باید به واجبات و ترک محرمات تعلق بگیرد. فرض کنید شخصی نذر کند که دیگر فلان حرام را انجام ندهد عیب ندارد، این تکلیف مؤکد می‌شود چون اگر انجام دهد علاوه بر آن عمل حرام، مسئلۀ حنث نذر و کفارات نذر هم به این واسطه بر آن متعلق می‌شود. یا اینکه فرض کنید نذر می‌کند که نماز ظهر یا نماز صبح او قضا نشود، من بعضی‌ها را دیده‌ام که نذر می‌کنند تا به‌خاطر این نذر حتماً بیدار شوند و نمازشان قضا نشود. حالا اگر بیدار نشد و نمازش قضا شد هم کار حرام انجام داده، ـ البته اگر عمدی باشد ـ و هم کفارۀ نذر به او تعلّق می‌گیرد. بنابراین با این نظر شما نذر فقط منحصر در واجبات و محرمات می‌شود. همۀ امور مستحبه از دایرۀ نذر خارج می‌شوند و همین‌طور امور مکروهه که اگر نذر بر ترک امر کراهی تعلق بگیرد آن هم خارج می‌شود. این واضح البطلان است.