مرتب سازی:
جلسه ۱۳۹
4اصلاً در خیلی از اوقات اینگونه میشود. و در این يك مسأله ای است که انسان میفهمد چطور بعضی از بزرگان و مربیان سلوک نسبت به بعضی ها بعضی از مسائل را تجویز میکردند، و همان را نسبت به بعضی ها میگفتند: نکن! این با همین فرمول قابل حلّ است، یعنی این وقتی نگاه می کند به آن شخص و به کیفیتش، به نفسش، به خصوصیاتش، او می فهمد ولی ما نمی فهمیم، وقتی نگاه می کند می بیند اصلاً این نفسش نمیتواند یک همچنین عمل و همچنین کاری را انجام بدهد، میگوید تو بکن، به دیگری میگوید تو نکن، تو که اهل این حرفها نیستی این برای تو نیست! تو باید به فلان دستور عمل کنی، تو به فلان چیز عمل کن.
یعنی در اینجا مسأله حسن فاعلی آمده غالب بر مسأله حسن فعلي شده است. اصل قضیه این است که انجام نده، برایت خوب نیست، ولی الآن چه کار کند؟ این الآن در یک فضایی است که فقط این عمل را ميتواند انجام بدهد، حالش اقتضای این را میکند، البته در صورتی که برایش خطر نباشد، اگر خطر باشد به طور کلی میگوید نکن، آن فرق میکند. نه، بهتر است این را انجام بدهد و صلاحش بر این است، ولی حالش چون مقتضی این نیست لذا این را به او نمیگویم و با او مطرح نميکنم.
و همینطور است مسائل و احکامی که در صدر اسلام تدریجی آمده، یک دفعه که نیامده، فرض کنید که مسأله شرب خمر، آیا شارع من اوّل الامر راضی به شرب خمر بود؟ آخر یا حلال است یا حرام، ما شق ثالث بر این شرب خمر نداریم، يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا لاٰ تَقْرَبُوا اَلصَّلاٰةَ وَ أَنْتُمْ سُكٰارىٰ ﴿النساء، 43﴾ خب اینطور نیست که از وقتی که شرع آمده از ابتدا شارع گفته که بخورید، فعلاً هیچ! فعلاً که دستور نیامده حلال است! حلالاً طیبا فکلوه.
آیا نظر شارع در اینجا إباحه بوده یا سکوت بوده؟ در مسأله إباحه یعنی استواءالطرفین. خب اینطور که نبوده. چیزی که اصلاً موجب سکر است، چیزی که موجب خروج از انسانیت و ورود در بهیميّت است این که نميشود مورد نظر شارع باشد! یا فرض بکنید که در مورد زنا، خب آن موقع حرمت زنا از اوّل که نیامده، در مدینه آمد، حالا افرادی که در آن موقع صفا می کردند و خلاصه به هر کیفیتی، عقاب نداشتند دیگر. هنوز حرمت نیامده بوده، بعد کم کم یکی یکی آمد. حالا صحبت در این است آن موقعی که هنوز حکم به حرمت نیامده بود آیا رضای شارع در اینجا بود یا نبود؟ نه، در آنجا لحاظ حال فاعل بوده است تا لحاظ حال نفس الفعل. ببینید، قضیه رعایت فاعلی در آنجا و در بسیاری از موارد می بینیم که در آنجا مورد نظر شارع است و انجام میدهد. در مسائل تقیه همینطور، در احکام همینطور، خیلی این قضیه و این فرمولی که خدمت رفقا عرض کردم خیلی موارد کاربرد دارد و همانطوری که عرض کردم اصلاً در مسائل تربیت و تزکیه نفس و إعمال تربیت، علمای اخلاق و عُلمای سلوک آنها اصلاً خودشان در اینجا حسابها دارند و مطالبی دارند.