کیفیت حج نیابی (3)

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

در جلسات گذشته بحث راجع به کیفیت حج میقاتی و اجزاء آن نسبت به دِینی که برعهدۀ متوفا مستقر است، بود. گرچه فقهاء این مطلب را در مورد حج نیابی برای متوفا ذکر کرده‌اند ولی این مسئله فقط اختصاص به متوفا ندارد حتی شامل کسانی که در زمان حیاتشان حج بر آنها مستقر شده است و به‌واسطۀ عللی، مقصراً یا قاصراً موفق به اتیان حج نشده‌اند هم می‌شود.

مورد انجام حج تسکعی

البته در مورد تقصیر، مکلف موظف است که حج را بأی‌ِّنحوٍکان و لو در حال مرض انجام دهد؛ یعنی حتی اگر خطری متوجه او باشد. نسبت به تخلیۀ سرب هم محل اشکال است حتی اگر تخلیۀ سرب هم وجود ندارد باید حج را انجام دهد و نباید حج را به تأخیر بیندازد؛ این مطلب نشان می‌دهد که اهمیت حج به چه نحوی است حتی اگر از او رفع استطاعت شد باز هم باید حج را انجام دهد که به آن حج تسکعی یا متسکعاً می‌گویند.

اما درصورت قصور، مطلب فرق می‌کند؛ شخص قاصر باید در سنوات آتیه به همان کیفیتی که استطاعت برای او حاصل شده بود ـ البته اگر آن استطاعت، مستمره باشد ـ اقدام به حج کند وگرنه استطاعت سلب می‌شود؛ یعنی نحوۀ استطاعت ازبین می‌رود.

در واقع می‌توانیم بگوییم که در وجوب حج از نقطه‌نظر تحقق شرطِ وجود، خللی پیدا شده است و وقتی که شرط وجود که شرط عقلی است متمشی نشد تکلیف هم از آن شخص برداشته می‌شود و تکلیف وجوب یک تکلیف مستمر نیست تکلیف وجوب به همان تکلیف اطلاقی حج برمی‌گردد که علیٰ‌أیِّ‌نحوٍکان، چه مستطیع یا غیرمستطیع باشد حج برعهدۀ او هست و تفاوتی نسبت به استطاعت و عدم استطاعت ندارد؛ مثل سایر واجبات که بر ذمّۀ شخص مستقر هستند ولی شرط وجودشان عبارت است از همان شرایطی که موجب فعلیت می‌شوند.

در مسئلۀ صلاة، وجوب تنجّزی محقق است اما وجوب فعلی مترتّب است بر ارتفاع قرص شمس از تحت‌الافق که به وجوب فعلی متبدّل می‌شود اما نه به‌عنوان وجوب تنجّزی، الآن وجوب صلاة هست، لذا اطلاق وجوب الصلاة بر آن تعلق می‌گیرد و در هیچ حالی ازبین نمی‌رود، نه اینکه در موقع ارتفاع شمس، تنجّز وجوب، محقق شود. تنجّزش الآن هم هست تفاوتی ندارد.