بحث پیرامون مبدأ نیابت در حج نیابی

یک ‌وقت در جایی بودم که یکی از بزرگان در آنجا بود ـ البته خیلی وقت است که فوت کرده است و به رحمت خدا رفته است ـ یک ‌شخص وسواسی آمده بود و می‌گفت: «آقا من که وضو می‌گیرم این [به‌نظرم درست] نیست»، خیلی برای او مشکل بود. یک‌دفعه ایشان گفت: «به فتوای من طهارت در نماز شرط نیست!» ما خیلی تعجب کردیم که چطور به این شخص چنین چیزی می‌گوید! آن شخص هم مقلد بود و نسبت به این مسئله تعبد داشت. بعد از یک مدتی آن فرد را در یکی از شهرستان‌ها دیدم، گفتم: «فلانی تو نمازت را بدون وضو می‌خوانی؟!» گفت: «نه، چند روز بدون وضو خواندم، دیدم دیگر اصلاً شک نمی‌کنم. آن حالتم رفت، اصلاً آن مسئله به‌طورکلی رفت!» گفتم: «حالا وضو بگیر تا ببینم» دیدم وضو گرفت و نماز خواند! قبلاً شش ساعت سر حوض می‌نشست تا یک وضو بگیرد، گاهی اوقات وضوی او شش ساعت یا پنج ساعت طول می‌کشید، این شخص بزرگ با یک فتوا به آن اصل قضیه زد و گفت که وضو لازم نیست! وقتی که آن حالتش ازبین رفت، این فتوا گیر تعلق صلاة به طهارت را باز کرد و آن حالت نفسانی برطرف شد و یک‌دفعه احساس کرد عجب! دیگر او هم مثل بقیه می‌تواند وضو بگیرد، شروع کرد به وضو گرفتن و خواندن نمازها!

این‌ فتوا را هر کسی نمی‌تواند بدهد چون مطلب آسانی نیست، ممکن است در خیلی از موارد مصادیقی پیدا کند، هر کسی به این راحتی نمی‌تواند. می‌دانید چرا چنین حرفی زده است؟! چون به این قضیه، نکته و مطلب رسیده است و روی همان نقطه‌ای که محل ضعف او است، دست می‌گذارد و آن مطلب را ازبین می‌برد.

حالا من می‌خواهم مطلبی را خدمت رفقا بگویم، همۀ اینها مقدمه برای این مطلب بود البته ادلّۀ فقهی آن را بعداً می‌گویم. این مسئله‌ای که الآن بین فقهاء در تحدید مبدأ برای نیابت متعارف است، به چه برمی‌گردد؟ اگر قرار باشد ما استطاعت به‌عنوان صرف زاد و راحله و با این کیفیت را دخیل برای تحقق موضوع وجوب حج بدانیم، بنابراین همۀ بحث‌ها به‌طورکلی ازبین می‌رود، چرا؟! چون این شخصی که مستطیع است، از کجا مستطیع است؟! از محل توطنش استطاعت تعلق گرفته است پس نیابتی هم که باید متعلق به این شخص درصورت تقصیر یا قصور، شود ـ فرق نمی‌کند، ابتدا درصورت قصور یا تقصیر بوده است یا اینکه هیچ‌کدام؛ شخص نتوانسته است! بعداً هم نمی‌تواند ولو متسکعاً هم برود ـ قطعاً خود استطاعت به‌واسطۀ دخالتی که در تحقق موضوع دارد، ملاک برای وجوب نیابت می‌شود از همان موطن و از همان مکانی که برای این شخص استطاعت حاصل شده است.