بحث پیرامون آیه ﴿أقمِ الصلاة لِدُلوکِ الشَّمس﴾ (2)

اگر درنظر رفقا باشد¹ راجع به وقت مختص صلاة عصر عرض شد که برحسب قواعد در آنجا اختیار است؛ یعنی اختیار بین صلاة ظهر و صلاة عصر است. من این دوتا روایت را ندیده بودم گرچه یک روایت سند ندارد ولیکن با اعتضاد² به روایت دیگر، وقت اختصاصی صلاة عصر را همان چند دقیقه قبل از مغرب می‌داند. تعجب می‌کنم با اینکه آن زمان اینجا را دیده بودم البته این قضیه برای خیلی وقت پیش است، شاید فراموش کرده بودم.

البته مسائلی در این روایت هست. روایت، روایت داود بن فرقد عن بعض اصحابنا است که مشخص نیست؛

عن أبي عبد الله عليه السلام قال: «إذا زالَتِ الشمسُ فقد دَخل وقتُ الظهرِ حتى یَمضیَ مقدارُ ما یُصَلِّي المُصلّي أربعَ ركعاتٍ فإذا مَضَى ذلكَ فقد دَخَلَ وقتُ الظهرِ و العصرِ حتى یَبْقَى من الشمس مقدارُ ما یُصَلِّي أربعَ ركعاتٍ فإذا بَقِیَ مقدارُ ذلك فقد خَرَجَ وقتُ الظهرِ و بَقِیَ وقتُ العصرِ حتى تَغِيبَ الشمسُ.»³

در این روایت که می‌گوید: «فَقَدْ دَخَلَ وَقتُ الظُّهرِ» حضرت در مقام تکوین خود صلاة صحبت می‌کنند نه تعلق خود امر. در مقام تحقق وجودی صلاة، این وقت صلاة ظهر است.

مسئله دو نوع است؛ یعنی در اینجا اشتباه نشود که حضرت می‌فرماید: «فَقَدْ دَخَلَ وَقتُ الظُّهرِ» به این معنا است که وقت عصر داخل نشده است، در واقع وقت ظهر به‌عنوان اتیان خارجی واقع شده است. یعنی حکم به صلاتین تعلق گرفته است ولی از باب اینکه تحقق صلاتین فی وقتٍ واحد و فی تکبیرةٍ واحدة امتناع دارد، از آنجا باید صلاة ظهر را اتیان کرد. وقتی که آن را اتیان کرد بعد باید سراغ صلاة عصر برود.

اینکه حضرت می‌فرمایند: «فَقَدْ دَخَلَ وَقتُ الظُّهرِ و العَصرِ»؛ یعنی از اینجا به بعد شخص مخیّر است در وقت صلاة ظهر که هروقت می‌خواهد نماز ظهر را بخواند، هروقت هم می‌خواهد نماز عصر را بخواند نه‌اینکه اول عصر را بخواند بلکه از نقطه‌نظر تحقق وجودی و تحقق عینی، مخیّر است. عرض کردیم که دو مقام در اینجا هست: یکی مقام امر است، دیگری مقام تحقق است: