فعلیت استعدادهای انسان در مکتب عرفان

اینکه عرض می‌کنم، این نسبت به آن طائفه و آن افراد، این هم نسبت به ما! ما که مدّعیِ اسلام هستیم، ما که مدّعیِ رسالت هستیم، ما که مدّعیِ اشاعۀ دینِ رسول‌الله صلّی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم هستیم، خوشی‌هایمان را ببینیم بر چه مبانی است؟ چه اساسی دارد؟ خوشی‌های ما، ناراحتی‌های ما چه ریشه‌هایی دارد؟ [آنگاه] می‌توانیم به خیلی از مسائل برسیم و می‌توانیم شرایط را در خودمان ارزیابی کنیم.

برتری انسان بر فرشتگان چه بود که باعث سجدۀ ملائکه شد؟

صحبت این است [که] انسان در روی زمین برای چه خلق شده. آن مقام خلیفة‌اللهی که خداوند آن مقام را به ملائکه بشارت داد، و به‌واسطۀ تحقق این مقام خلافة‌اللهی، ملائکه که جز به پروردگار نباید سجده کنند، مأمور شدند به آدم سجده کنند، برای چه بوده است؟!

آیا ما راجع به این مسئله تا حالا فکر کرده‌ایم که «خداوند امری را که به ملائکه کرده که به آدم سجده کنید، برای چه بوده است؟!» آیا فقط همین [صرفاً] یک دستور [بدون مصلحت] بوده؟! خب می‌گفت به گاو سجده کنید! اگر دستور است، خب دستور است دیگر! اگر پشت این دستور، مصلحتی نباشد [و] خودِ این دستور یک مصلحت ذاتیّه و اولویت ذاتیّه نداشته باشد [و] صرفاً به استنادِ آمر، اولویت پیدا می‌کند، خب خدا به ملائکه بگوید به خر سجده کنید! چه فرقی می‌کند؟! دستور، دستورِ مولاست. بگوید به زرافه سجده کنید! به فیل سجده کنید! هان؟! چرا نگفت؟! چرا خداوند در این امر، آدمِ ابوالبشر را مسجود قرار داد؟! این چه جهتی دارد؟!

اولیاء و بزرگان، همه در کتبشان، در اشعارشان، در [آثارشان، قضیّۀ سجدۀ ملائکه بر آدم را] گفته‌اند دیگر. مسئله روشن است. خداوند این قضیّۀ سجدۀ ملائکه بر [آدم را] خداوند خودش بیان می‌کند: ﴿فَإِذَا سَوَّيتُهُۥوَنَفَختُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُواْ لَهُۥ سَٰجِدِينَ‌﴾؛¹ ﴿سَوَّيتُهُۥ﴾ یعنی اعتدال، اعتدالِ وجودی؛ [یعنی] من او را به مرتبۀ استواء² [و] اعتدالِ وجودی درآوردم. خب گاو و خر هم به مرتبۀ اعتدالِ وجودی درمی‌آیند! ماهی هم درمی‌آید، شیر و پلنگ هم به مرتبۀ [اعتدال درمی‌آیند]؛ هر کدامِ اینها به مرتبۀ اعتدال درمی‌آیند دیگر؛ تا درنیایند که زاییده نمی‌شوند. این بچه‌شیری که الآن در شکمِ مادر است، تا به مرتبۀ استوا نرسد که متولد نمی‌شود. هر چیزی باید [ابتدا] به مرتبۀ استوا برسد، آن‌وقت تولد پیدا می‌کند. پس در مرتبۀ استوا بین انسان و بین غیرِ انسان‌ها فرقی نمی‌کند.