کیفیت حجیّت قول ولیّ الهی

استاد: پس ما دیگر در اینجا نمی‌توانیم واسطه در عروض بگوییم. مثالی که می‌زنند درست است و همین است. این مثالی که در اینجا می‌زنند، از این نظر می‌خواهند بزنند: چون آینه از خود نوری ندارد، از این باب فقط نور شمس را منعکس می‌کند و الاّ نسبت به آن وجودی قائل نیستند. پس در اینجا اصلاً واسطه در عروض نداریم؛ یعنی نفس آینه ظهور اوست، نوری که در اوست ظهور اوست و همه عبارت است از ظهور او.

تلمیذ: پس در نتیجه عینیّت هم دیگر معنا ندارد؟

استاد: یک امر واحد است دیگر!

تلمیذ: دو تایی نیست که عینیت [داشته باشند].

استاد: بله، این هم همین است. یعنی تعبیر این‌طور است. بالاخره می‌گویند بین موضوع و محمول ولو به یک ‌نحوٌ‌مّا باید غیریّتی باشد، ولو اینکه موضوع عین محمول است، اما حتی از نظر تبیین و اجمال هم باید تفاوتی باشد.

خب این یک امر واضحی است. به‌جهت اینکه حکمت عبارت است از ادراک حقیقی و واقعیِ اشیاء کما هی‌هی؛ «اللهُمَّ أرِنی الأشیاءَ کَما هی.»¹ و وقتی کسی به این مرحله نرسیده است، در مظاهر و مسائل مختلف طبعاً دچار تشویش و تردید و اضطراب می‌شود. چطور اینکه خود صدرالمتألّهین هم همین‌طور بود؛ بالاتر از او که نیستند دیگر!

یادم هست چند سال پیش یک روز مرحوم آقا قبل از اینکه این کتاب توحید علمی و عینی را بنویسند، در جلسه‌ای این موضوع را مطرح کرده بودند. البته من این [مکاتبات میان سید احمد کربلایی و شیخ محمدحسین کمپانی] را خوانده بودم [اما] تعلیقات ایشان را نه. در همان موقعی که ما رسائل می‌خواندیم. هیچ‌چیز هم نمی‌فهمیدیم! آن موقع این کتاب را من همین‌طور خوانده بودم. یک اجمالی مثلاً در ذهنم بود؛ آن موقع که این حرف‌ها را نمی‌فهمیدیم! بعد که مقداری سنّمان اضافه شد... .²

یک دفعه که آقا در جلسه صحبت کردند، ما آن موقع پیش ایشان منظومه خوانده بودیم و هنوز اسفار را شروع نکرده بودیم؛ به ایشان گفتم: «آقا اگر کسی بحث علت و معلول را واقعاً متوجه شود، این اشکال مرحوم کمپانی بالکل مرتفع می‌شود. چطور با وجود چنین قضیه‌ای و این جلالت شأن (مرحوم کمپانی بسیار فرد جلیل‌القدر و مرد وارسته و عالم بزرگواری بود) ایشان این قضیۀ علت و معلول را نفهمیده است؟!» ایشان فکری کردند و گفتند: «بله، مسئله همین‌طور است.»