حقیقتِ ولایت

حقیقت ملکوت

معنای ملکوت چیست؟ و چرا خداوند متعال به‌جای ﴿بِيدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَي‌ءٍ﴾، نمی‌فرماید: «بیَدِهِ کلُّ شیءٍ؛ همه‌چیز به‌دست اوست»؟ یا چرا نمی‌فرماید: «بیَدِهِ المادّةُ أو بیَدِهِ الحَجَرُ أو بیَدِهِ الشّجر؛ ماده یا سنگ‌ها یا درختان به‌دستِ او هستند»؟ بلکه فرمود: ملکوتِ هرچیز ـ اعم از سنگ و درخت و آسمان و زمین و خورشید و ماه ـ همه به‌دست پروردگار است.

پاسخ آن است که باید میان علت و معلول تناسب وجود داشته باشد؛ و تناسب اقتضا می‌کند که ربط و ارتباط بین ذات پروردگار ـ که از همۀ شوائبِ عالم ماده مجرّد است ـ و عالم ماده، به‌واسطۀ چیزی نزدیک به مجرّد باشد.

خداوند متعال دارای اسماء و صفات کلیّه، و اسم «علم» و «حیات» و «قدرت»، و دارای صفاتی دیگر است؛ مانند صفت خلق و تدبیر: ﴿رَبُّنَا الَّذِي أَعْطىٰ كُلَّ شَي‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى‌﴾،¹ صفت رحمت و رأفت: ﴿هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ﴾،² و صفت خلق: ﴿خَالِقُ كُلِّ شَيءٍ﴾³ و ﴿خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ﴾،⁴ ﴿يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَيَخْتَارُ﴾،⁵ و صفت رزق: ﴿هُوَ الرَّزَّاقُ﴾،⁶ ﴿إِنَّ اللَهَ يرْزُقُ مَنْ يشَاءُ بِغَيرِ حِسَابٍ﴾،⁷ و صفتِ عقوبت ﴿شَديدُ الْعِقابِ﴾⁸ و صفت قهّاریّت: ﴿هُوَ اللَهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ﴾.⁹

پس درمی‌یابیم که این صفات کلیۀ ذات پروردگار، برحسب اِعمالشان در خارج، در این عالم تحقق پیدا می‌کنند. بنابراین اگر خداوند متعال بخواهد حادثۀ معیّن یا موجود معیّنی را ایجاد کند، ضروری است که آن اسم را با اسم جزئی و آن صفت را با صفت جزئی مقدّر کند تا آن شیء در عالم خارج تحقق پیدا کند. به عبارت دیگر: با توجه به اینکه صفت «خلق» یک صفت کلی است، اگر خداوند متعال بخواهد شیء معینی را خلق کند، محال است آن را به‌صورت کلی و عام بیافریند؛ بلکه لازم است تعیّناتِ آن را معیّن، و قیود و ویژگی‌های جزئی آن را محدود و مشخص کند.

مثلاً محال است تنها یک انسان خلق کند که تمامیِ عالَم ماده را اشغال و احاطه کند؛ بلکه باید آن را به شکل و کمیت و کیفیتی خاص خلق نماید تا از سایر مخلوقات تمایز پیدا کند. همچنین اگر بخواهد سنگی خلق کند، باید صفت «خلقِ» او به این سنگ خاص تعلق پیدا کند که دارای مقدار و وزن خاصی است؛ تا این مخلوق را از سایر مخلوقات متمایز کند. به همین ترتیب همۀ مخلوقات و تمام حوادث عالم باید از عالم اراده و مشیّت به عالم شهادت تنزّل کنند و برای آنها واسطه‌های متعددی وجود دارد. ما از آن واسطه‌ها ـ همان‌طور که در قرآن آمده است ـ به «عالم ملکوت» تعبیر می‌کنیم. در لسان روایات، عالم ملکوت به لاهوت، جبروت، ملکوت عُلیا، ملکوت سفلیٰ، برزخ و مثال تفسیر شده است، تا اینکه به عالم شهادت منتهی شود.