ولایت تکوینی ملائکه

اگر غرائز موجود در انسان و حیوان و هرچیز دیگر را بررسی کنیم، خواهیم دید که این صفات و غرائز (قدرت، مشیّت، اراده و...) بر اساس مصلحتی که باید با آن به مراتب کمالیه دست یابند، از جانب خداوند متعال نازل شده است و در این مسئله هیچ تفاوتی بین انسان و غیرانسان وجود ندارد؛ همان‌طور که پروردگار متعال در قرآن کریم فرموده است: ﴿مَنْ كَانَ يُرِيدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِيهَا مَا نَشَاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُوماً مَدْحُوراً﴾.¹ یعنی هرکس دنیا را بخواهد، ما در این قضیّه به او مساعدت و مدد می‌دهیم؛ قدرت و اراده و مشیّت را بر او نازل می‌کنیم؛ [امکان] استفاده از نعمت‌هایمان (مواهب طبیعی و روحی) و استفاده از هرچیزی را بر او نازل می‌کنیم.

ما افراد غیرملتزمی را می‌بینیم که مشغول تجارت و امور مادی و دنیوی هستند؛ اینها هرآنچه دارند همه از خداوند متعال است. یعنی این قوّتی که انسان غیرملتزم (کافر یا مشرک) دارد، از خودِ او نیست؛ بلکه از پروردگار است.

خداوند می‌فرماید: ما این قدرت را به او داده‌ایم تا از آن در راستای صلاح آخرتش بهره بگیرد، اما او برای فساد آخرت و صلاح دنیای خودش از آن استفاده می‌کند! ما به او اراده و قدرت اختیار و انتخاب عطا نموده‌ایم، ما به او غرائز انسانی از قبیل رحمت، عطوفت، شفقت، غضب، شهوت را عطا کرده‌ایم تا از این غرائز برای صلاح آخرتش و ورود به بهشت استفاده کند؛ اما او از اینها سوءاستفاده می‌کند و برای آبادانی دنیا و خرابی آخرت به کار می‌گیرد! ﴿ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاهَا مَذْمُوماً مَدْحُوراً﴾.

[سپس خداوند متعال می‌فرماید:] ﴿وَمَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَى لَهَا سَعْيَهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ كَانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً * كُلاً نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّكَ وَمَا كَانَ عَطَاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً﴾.² یعنی همان‌طور که این قدرت را به کافر و مشرک داده‌ایم، همین قدرت را به همان اندازه به مؤمن نیز عطا می‌کنیم. بلکه حتی ممکن است گاهی اوقات این قدرت را به کافر بیشتر از مؤمن عطا کنیم! عمرو بن عبدود که در جنگ خندق در مقابل امیرالمؤمنین علیه السّلام می‌جنگید، از همۀ افراد ـ حتی از امیرالمؤمنین ـ قوی‌تر بود.³ این مسئله‌ای بدیهی است که این‌گونه نیست که انسان مؤمن و ملتزم، الزاماً قوی‌تر از همۀ افراد باشد. این مسئله عادی است: ممکن است فردی جثه‌ای نحیف داشته باشد و درعین‌حال بسیار ملتزم باشد، یا حتی امام یا پیامبر هم باشد.