انقسام علم به علم حصولی وعلم حضوری

و همان‌طور كه قبلًا عرض شدعلم حضوری عبارت است از اینكه: انسان پدیده‌ها و حوادث خارجی را در وجود خود حس كند؛ یعنی اگر جایی زلزله‌ای اتّفاق‌می‌افتد خود زلزله را در نفس مشاهده كند، گویا نفس او زلزله و آن واقعه خارجی است، نه اینكه بر آن زلزله احاطه پیدا كند و آن را ببیند.

بنابراین با توجه به این دو معیار به دست می‌آید كه غالب خواب‌ها و مكاشفات حجیت ندارند. و به‌طوركلّی عوامل بسیاری در صحت و سقم خواب‌ها و مكاشفات مؤثرند؛ لذا بزرگان می‌گویند به آنها ترتیب‌اثر ندهید. در این مواقع انسان باید احتیاط كند و به آنچه در حد وسع خود یقین دارد، عمل كند.¹

اكنون می‌توان به این سوال پاسخ داد كه: آیه شریفه‌ (اللَه نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ)؛² «خداوند نور آسمان‌ها و زمین است» چیست؟ آیا مراد این است كه خداوند خورشید را خلق كرده است تا به زمین و كراتی كه اطراف آن هستند نور بدهد و كهكشان‌ها را خلق كرده است تا هركدام خورشیدی برای میلیاردها میلیارد ستاره و ثوابت دیگر باشند؟ اگر مراد چنین بود خداوند می‌توانست بفرماید: «اللَه مُنَوِّرُ السّمواتِ و الأرض؛ خداوند به آسمان‌ها و زمین نور می‌رساند»، ولی فرمود: (اللَه نُورٌ) یعنی ذات پروردگار نور آسمان‌ها و زمین است.

بنابراین معنا این است كه: آن پدیده‌ای كه حقیقت آسمان‌ها و زمین را در مظاهر مختلف تشكیل می‌دهد، ذات پروردگار است و حقیقت حقایقی كه در عالم مُلك و مَلكوت به تمام عوالم و مراتبش وجود دارد، نفس ذات پروردگار است.³

به عبارت ساده‌تر: ما كثرت می‌بینیم، ستاره و ماه، زید و بَكر می‌بینیم، ولی حقیقت زید و بكر، زمین و زمان، سیارات و ثوابت، مجرّد و غیر مجرّد، مادّه و غیره، ذات پروردگار است كه در مظاهر مختلف خودنمایی و جلوه‌گری می‌كند. گاهی به‌صورت گل، گاهی به‌صورت زمین و آسمان و گاهی به‌صورت ملائكه و مجرّدات ظهور می‌كند و ما از آن نور به اسامی مختلف زمین، آسمان، دشت، كوه و غیره تعبیر می‌كنیم. بنابراین خداوند نور آسمان‌ها و زمین است یعنی اگر آن نور را از سَماوات و ارض بگیرید، عدم و نیستی مطلق بر عالَم حاكم خواهد شد و تمام حباب‌ها از بین خواهد رفت.⁴