حقیقت علم حصولى و حضورى
حقيقت علم حصولي و حضوري، شرح فقره: فقال يا ابا عبداللَه! ليس العلم بالتعلم انما هو نورٌ... فاطلب اولاّ في نفسك حقيقة العبودية، 1 توضيحي راجع به علم حصولي و دليل خطا پذير بودن آن 2 تنها در صورتي انسان ميتواند از همة قواي خود در آن واحد به نحو كامل بهرهمند شود كه اشراف بر قواي ظاهر و باطن پيدا كند 3 حجّيت خبر واحد اختصاص به باب احكام شرعي داشته و در مسائل و مباني اعتقادي فاقد ارزش و اعتبار ميباشد 4 خطاپذيري علوم حصولي شامل ادراك صور و معاني به واسطۀ قوا و مدركات باطني هم ميشود 5 اعتماد بر منامات و مكاشفات يكي از بزرگترين مهالكي است كه سالكان راه خدا امكان ابتلاء به آن را دارند 6 توضيحي راجع به عقل متصل و منفصل در انسانها 7 توضيحي راجع به حقيقت علم حضوري و عدم خطاپذيري آن 8 تنها در صورتي مدركات و معلومات انسان به نحو كامل با واقعيت تطبيق ميكند كه هيچ گونه بينونیتي ميان مدركات انسان و واقعيت خارجي وجود نداشته باشد تا انسان عين واقعيت خارجي بشود 9 بيان توضيحي در ارتباط با اين شعر: من كيم ليلي و ليلي كيست من ما يكي روحيم اندر دو بدن 10 فردي كه داراي علم حضوري ميباشد با نگاه كردن به وجود خود إخبار از تمام حالات و سكنات افراد ميدهد 11 تشريح وقايع و جزئيات جنگ موته همزمان با تحقق آنها توسط پيامبر اكرم صلي اللَه عليه و آله در مدينه 12 ملاقات حضرت موسي عليه السلام با حضرت خضرعلیه السلام و عدم قدرت حضرت موسي عليه السلام بر تحمّل كارهاي حضرت خضرعلیه السلام 13 كيفيّت نزول مشيّت و تقدير پروردگار توسط ملائکه نسبت به امور مختلف 14 تفاوت قائل شدن ميان مظهريت ملائكه و حضرت خضرعلیه السلام در اجراي تقدير و مشيّت الهي در سلسله علل و اسباب منجرّ به اعتراض حضرت موسي عليه السلام ميشود
مرتب سازی:
حقیقت علم حصولى و حضورى
3البته این مسئله در محدوده قوا و مدركات بشری است؛ اما اگر انسان بتواند بهواسطه بعضی خصوصیات بر قوای ظاهر و باطن اشراف پیدا كند و آنها را بهنحو تام در اختیار بگیرد، خواهد توانست هر قوهای را با توان صددرصد به خدمت خود درآورد. اما باتوجهبه اینكه این خصوصیت در عده خاصی وجود دارد، به مطالب منقول خصوصاً در صورت اهمیت فراوان آن نمیتوان اعتماد و وثوق كامل داشت.
عدم حجیت خبر واحد در مبانی اعتقادی
بنابراین، طبق موازین و مبانی اصولی، خبر واحد نمیتواند در اعتقادات و مبانی آن حجّیت داشته باشد؛ بهخصوص در مواردی كه كم و زیاد شدن یك حرف، بهطوركلی معنی را منقلب میكند، عقلًا مستحیل است كه انسان به خبر واحد اعتماد كند، هرچند راوی آن بسیار ثقه باشد. البته در احكام جزئیه، با لَیتَ و لَعَلَهایی، میتوان به خبر واحد عمل نمود.1
باری، ازآنجاكه علم حصولی بهواسطه علل و اسباب مادی شدت و ضعفپذیر حاصل میشود، این اختلافات بهوجود میآیند.
تأثیر قوای آدمی بر باطن، زمینهساز خطاپذیری خواب و مكاشفه
این مسئله در مورد مدركات باطنی ما نیز به همین دلیل صدق میكند؛ زیرا قوای خیال، عقل، احساس، غضب و شهوت آدمی میتوانند در قضایای باطنی انسان تأثیراتی بهوجود آورند كه بر آن اساس ما صوَری را در خواب و مكاشفه با مراتب مختلف آن احساس میكنیم.
اعتماد بر خواب و مكاشفه، از خطرناكترین مهالك سلوك
بنابراین، بههمان علت كه احتمال وجود خطا در معلومات حصولی قابلیت اعتماد و وثاقت را از انسان سلب میكند، مدركات حصولی نیز كه بهصورت صوَر یا ادراك معنی برای انسان حاصل میشود ممكن است دستخوش نوسان و اختلال گردد؛ لذا اعتماد بر منامات و مكاشفات، یكی از خطرناكترین مهالكی است كهسالك راه خدا را تهدید میكند.
ازآنجاكه قابلیت تشخیص صحت و سقم صوَرِ حاصله برای انسان به میزان حساسیت تأثّرپذیری نفس از علل و اسباب تأثیرگذار مرتبط است، دیگر برای سالك چه جای اعتمادی باقی میماند كه به واقعیت داشتن یا خلاف بودنِ صورتی كه میبیند حكم دهد؟! لذا جمیع بزرگان از قبل اسلام تا كنون، افراد را از ترتیباثر دادن و عمل كردن به مدركات ذهنی در همه مراتب آن برحذر داشتهاند.
- جهت اطلاع بيشتر پيرامون دايره حجّيت خبر واحد، رجوع شود به رساله اجتهاد و تقليد، ص ٩٥ (تعليقه)؛ گلشن اسرار، ج ١، ص ٢٤٨؛ عنوان بصرى، ج ١، ص ١٧٨.