حقیقت علم حصولى و حضورى
حقيقت علم حصولي و حضوري، شرح فقره: فقال يا ابا عبداللَه! ليس العلم بالتعلم انما هو نورٌ... فاطلب اولاّ في نفسك حقيقة العبودية، 1 توضيحي راجع به علم حصولي و دليل خطا پذير بودن آن 2 تنها در صورتي انسان ميتواند از همة قواي خود در آن واحد به نحو كامل بهرهمند شود كه اشراف بر قواي ظاهر و باطن پيدا كند 3 حجّيت خبر واحد اختصاص به باب احكام شرعي داشته و در مسائل و مباني اعتقادي فاقد ارزش و اعتبار ميباشد 4 خطاپذيري علوم حصولي شامل ادراك صور و معاني به واسطۀ قوا و مدركات باطني هم ميشود 5 اعتماد بر منامات و مكاشفات يكي از بزرگترين مهالكي است كه سالكان راه خدا امكان ابتلاء به آن را دارند 6 توضيحي راجع به عقل متصل و منفصل در انسانها 7 توضيحي راجع به حقيقت علم حضوري و عدم خطاپذيري آن 8 تنها در صورتي مدركات و معلومات انسان به نحو كامل با واقعيت تطبيق ميكند كه هيچ گونه بينونیتي ميان مدركات انسان و واقعيت خارجي وجود نداشته باشد تا انسان عين واقعيت خارجي بشود 9 بيان توضيحي در ارتباط با اين شعر: من كيم ليلي و ليلي كيست من ما يكي روحيم اندر دو بدن 10 فردي كه داراي علم حضوري ميباشد با نگاه كردن به وجود خود إخبار از تمام حالات و سكنات افراد ميدهد 11 تشريح وقايع و جزئيات جنگ موته همزمان با تحقق آنها توسط پيامبر اكرم صلي اللَه عليه و آله در مدينه 12 ملاقات حضرت موسي عليه السلام با حضرت خضرعلیه السلام و عدم قدرت حضرت موسي عليه السلام بر تحمّل كارهاي حضرت خضرعلیه السلام 13 كيفيّت نزول مشيّت و تقدير پروردگار توسط ملائکه نسبت به امور مختلف 14 تفاوت قائل شدن ميان مظهريت ملائكه و حضرت خضرعلیه السلام در اجراي تقدير و مشيّت الهي در سلسله علل و اسباب منجرّ به اعتراض حضرت موسي عليه السلام ميشود
مرتب سازی:
حقیقت علم حصولى و حضورى
5معنای شعر «من كیام لیلی و لیلی كیست من»
من كیام، لیلی و لیلی كیست، من *** ما یكی روحیم اندر دو بدن1 علم حضوری به معشوق، ازجمله آثار مراتب شدید محبت
مجنون در اینجا از این واقعیت حكایت میكند كه ممكن است انسان ازنقطهنظر عشق و محبت بهحدی جلو پیشروی كند كه دیگر دو وجودِ در مقابل هم را مشاهده نكند و فقط یك وجود ببیند.
علم انسان به علومی كه در ذهن دارد نیز از این قبیل است. این شعری را كه بنده فیالبداهه از حفظ خواندم، حقیقت و صورت علمی آن را الان در وجود خود احساس میكنم؛ این علم دیگر خطاپذیر نیست. گرچه ممكن است در حفظ اشتباه كرده باشم، اما در علم به وجود این شعر در ذهن بنده دیگر خطایی وجود ندارد؛ زیرا آن را از نوشتهای نقل نكردهام، بلكه حقیقت و واقعیتی در درون بنده است كه مطرح نمودهام.
علم حضوری یعنی اتحاد نفس انسان با یك پدیده و حقیقت خارجی
بهعبارت دیگر هر شخص حتی بدون تأمل، غرائزی مانند غضب، شهوت، تفكر و احساس را در وجود خود مییابد. حال اگر شخصی بتواند دیگری را نیز بههمین نحو در وجود خود بیابد، این علم او علم حضوری خواهد بود كه عبارت است از اتحاد نفس انسان با یك پدیده و حقیقت خارجی.
ادراك حالات لیلی توسط مجنون با علم حضوری
اینكه مجنون میگوید: «ما یكی روحیم اندر دو بدن» دروغ نیست؛ زیرا وقتی به خود مراجعه میكند لیلی را در مقابل خود نمیبیند، بلكه او را در قلب و سرّ خود مییابد و دیگر در اینطرف و آنطرف بهدنبال لیلی نمیگردد.
در این علم حضوری خطا راه ندارد؛ لذا مجنون به خود نگاه میكند و از تمام حالات و سكنات لیلی خبر میدهد كه الآن از خواب برخاسته است، راه میرود، غذا میخورد و نماز میخواند.
اخبار غیبی رسول خدا از حال لشگر اسلام در جریان جنگ موته با علم حضوری
- مثنوى معنوى، دفتر پنجم، ص ٤٧٢.