لزوم سیر ترتیبى مراتب علم پروردگار
حقيقت علم، شرح فقره: فقال يا ابا عبداللَه! ليس العلم بالتعلم انما هو نورٌ... فاطلب اولاّ في نفسك حقيقة العبودية، 1 رسيدن به مراتب كمالي و مقامات عرفاني در گرو قطع تعلّقات انسان نسبت به كثرات و ميل به عالم ربوبي بوده و اين امر نيازمند زمان و طيّ مراتب و مراحل ميباشد 2 همانگونه كه افراد براي فراگيري علوم ظاهري ناچار به طي مدارج و مراتب علمي ميباشند، براي فراگيري علوم باطني و رسيدن به مراتب كمالي هم نيازمند طي مراتب و مراحل ميباشند 3 تفاوت کیفیت تكاليف الهي بر اساس اختلاف مراتب انسانها 4 توضيحي راجع به كيفيت ادراك و احساس لذتهاي ظاهري و مثالي به واسطۀ نفس 5 بيان توضيحي راجع به اين حديث شریف از پيامبر اكرم صلی اللَه علیه وآله وسلم، لي مع اللَه حالات لا يسعها ملك مقرَّب و لا نبيٌّ مرسل 6 همة اكتشافات و جرقههايي كه در ذهن افراد نسبت به امور مختلف تحقق پيدا ميكند در اثر نزول مراتب علم توسط حضرت جبرائيل ميباشد 7 كيفيت نزول اسم عليم پروردگار توسط حضرت جبرائيل و احاطه و اشراف او بر تمام عوالم وجود و موجودات 8 برتري و إشراف وجود پيامبر اكرم صلي اللَه عليه و آله نسبت به حضرت جبرائيل در دو جنبه ميباشد 9 سعۀ وجودي حضرت جبرائيل قابليت عبور از مراتب اسماء و صفات و ادراك مقام ذات پروردگار را دارا نميباشد 10 مرحوم حداد رضوان اللَه عليه در كلمات و سخنان خود از مقام توحيد و ذات پروردگار متعال تنزّل نميكرد 11 ذكر حكايتي از مرحوم قوچاني مبني بر توجه شاگردان مرحوم قاضي به ظاهر ايشان و غفلت از سيرت و باطن ايشان 12 جهل و ناداني خليفه ثاني نسبت به مقام و جايگاه پيامبر اكرم صلی اللَه علیه وآله وسلم و تقاضاي دستگيري و هدايت از ديگر افراد 13 بيان دو نكته مهم و اساسي در كلام مرحوم حداد رضوان اللَه عليه در ارتباط با علوّ مقام و درجه ايشان نسبت به حضرت جبرائيل 14 به هر ميزان كه افراد به مراتب كمالي دست پيدا كردهاند، تكاليف و وظايف ايشان بيشتر و دقيقتر ميشود
مرتب سازی:
لزوم سیر ترتیبى مراتب علم پروردگار
6شرح روايت نبوى «لى مع اللَه حالاتٌ لا يسَعُها مَلَكٌ مُقَرّبٌ و لا نبى مُرسَلٌ»
لى مع اللَه حالاتٌ لا يسَعُها مَلَكٌ مُقَرّبٌ و لا نبى مُرسَلٌ.1«من با خداوند متعال حالاتی دارم كه نه ملك مقربی تحمل آنها را دارد و نه پیامبر مرسلی میتواند چنین حالاتی را ادراك كند.»
عجز جبرئیل امین از تحمل مقام علم اطلاقی رسول خدا
این چه حالی است كه رسول اكرم صلی اللَه علیه و آله و سلّم ادراك میكند اما جبرائیل و امثال او از تحمل آن عاجزند؟! با توجه به اینكه جبرائیل امین ملكی است كه علم را از مقام اطلاق به همه عوالم ربوبی ازجمله عالم ناسوت و مُلك تنزل میدهد.
حصول مراتب مختلف علم برای ماسوی بهواسطه افاضه جبرئیل امین
بعضی از مخترعین میگویند: «ما برای اكتشاف و اختراع نمیتوانیم به نكته و لِمّ مطلب برسیم الّا اینكه یكدفعه در وجود خود جرقهای احساس میكنیم كه ما را به مطالب دیگری سوق میدهد!»2 این مطلب در همه افراد و تمام حالات وجود دارد؛ منبابمثال پزشك بسیار متخصص و حاذقی باوجود تحقیق و تفحص در معاینات بالینی و امثالذلك، نمیتواند به حقیقت مطلب برسد اما ناگهان جرقهای به ذهنش میزند و او را به راه حلّ آن مرض و ناراحتی میرساند. همچنین هنگامی كه علماء و فقهاء در استنباط احكام شرعی به روایاتی متعارض میرسند كه از جمع بین آنها ناتواناند، ناگهان با جرقهای در ذهن آنها تمام روایات متعارضه به روایات متوافقه تبدیل میشوند و با رفع تعارض به نتیجه میرسند.
واضح است كه انسان مطلبی را كه در حین تكاپو و كنكاشِ رسیدن به مطلوب به ذهنش میرسد، از قبل نمیدانسته است؛ و الّا بهدنبال آن نمیگشت، و هنگام حلّ معادله، «فهمیدم» نمیگفت. جرقهای كه باعث فهمیدن مطلب میشود، علمی است كه جبرائیل از مقام علم در نفس افراد قرار میدهد.
از امثال این كمترین مراتب متصوّر تا بالاترین مراتب غیرقابلتصور معرفتالهی را كه این ملك مقرّب خداوند برای انبیاء و اولیاء میآورد، همه از مصادیق نزول مراتب علم است. بهعبارتی، علم مطلق پروردگار در ظرف جناب جبرائیل تمام عوالم ربوبی را زیر چتر و پر خود قرار میدهد.
- مرآةالعقول، ج ١٥، ص ٤٦٩؛ روضةالمتقين، ج ١، ص ٣٠٠؛ تفسير الصافى، ج ١، ص ١١٨؛ بحارالأنوار، ج ١٨، ص ٣٦٠؛ جامعالأسرار، ص ٢٧ (با قدرى اختلاف در تمامى مصادر).
- رجوع شود به افق وحى، ص ١٧٧.