كیفیت تدبیر امور ضمن رعایت مقتضاى مقام عبودیت

همان‌طوری كه در مسائل مادی موازین ما با مسائل معنوی تفاوت می‌كند، در مسائل معنوی مصالح ما و مفاسد ما، منافع ما و مضار ما، ما نمی‌توانیم با این عقل خود آن مصالح را تشخیص بدهیم. امروز یك كاری می‌كنیم فردا می‌گوییم ای داد اشتباه بود. امروز یك عملی را انجام نمی‌دهیم فردا می‌گوییم چرا ما انجام ندادیم. امروز دست به یك اقدامی می‌زنیم فردا متوجه می‌شویم این قضیه است.

خدای متعال برای این مطلب میزان قرار داده است آن میزان را باید جستجو كنیم كجاست؟ آن میزان را باید پیدا بكنیم. در تمام مسائل این میزان وجود دارد. مسائل شخصی و مسائل اجتماعی این میزان وجود دارد. این بنا، بنای اسلام است؛ چون بنای اسلام فقط بر صرف اداره اجتماع نیست، بنای اسلام فقط بر صرف‌دموكراسی كه امروزه می‌گویند نیست. دموكراسی در بنای اسلام یكی از شعب احكام اسلامی است. بله، آن دموكراسی واقعی نه آنچه را كه مطرح است آن دموكراسی و عدالت اجتماعی واقعی چیزی جز احكام اسلام نیست. عدالتی كه هیچ فرد از افراد جامعه نتواند ضرری به هم‌نوع خود در هیچ مرتبه از مراتب كمالی برساند توجه كنید به این قید در هیچ مرتبه از مراتب كمالی نتواند ضرر برساند و خود او برای رسیدن به مراتب كمالی هیچ مانعی در سر راه خود مشاهده نكند، این عدالت، می‌شود همین میزان، این دموكراسی اسلامی است. راجع به این قضیه هم كه قبلًا خیلی مفصل بحث شد. حالا این مسئله در تحت اشراف و نظارت دستورات الهی تحقق پیدا می‌كند.

بنابراین تدبیرِ در مسائل، ضروری‌ترین مسئله‌ای است كه در اسلام به آن تأكید شده. حالا چطور امام صادق علیه السّلام می‌فرماید: ولا يدَبِّرُ العبد لنفسه تدبيراً؛ مرد تدبیری را در امور خودش انجام ندهد. چطور ممكن یك همچنین قضیه‌ای باشد؟ راجع به این مسئله صحبت شد و حالا ما این كلام امام صادق علیه السّلام را دیگر در امروز می‌خواهیم جمع كنیم.