نحوۀ ارتباط و کیفیت تأثیر نفس و عمل انسان بر یکدیگر

 متر، همین‌طور زیادتر تا چاه‌هایی كه عمیق است و در بعضی از اینها، آن شخص حفار به سنگ‌هایی برخورد می‌كند و كندنش مشكل می‌شود و به زحمت و تعب زیاد می‌افتد. این مسئله به این تشبیه شده و این قضیه برای بسیاری از بزرگان اتفاق افتاده كه اینها وقتی‌كه این سنگ را می‌كنند با بسیاری از مشكلات برخورد می‌كنند. چه‌بسا آن‌قدر این سنگ فرض كنید كه استحكام دارد كه این ضربات متوالی به این راحتی و سادگی نمی‌تواند تكه‌هایی از آنها را بردارد، اتلاف وقت زیاد موجب یأس آنها از ادامه این عمل خواهد شد. علی‌كل‌حال با زحمت زیاد وقتی‌كه این قشر از سنگ و این لایه را می‌كنند همین‌كه این كنده می‌شود و این حفره پدید می‌آید، مانند چاه‌های آرتیزین یك مرتبه فوران می‌كند و این آب بالا می‌آید. این آبی كه الان فوران كرده بالا آمده نتیجه یك ضربه و دو ضربه نیست، نتیجه یك ماه ضربه‌ای است كه وارد شده است. یعنی هر یك ضربه‌ای كه بر این لایه وارد شده یك مقدار به این آب و فوران آب كمك كرده، نه اینكه فقط آن ضربه آخر. تمام این زحمات همه به یك طرف و پوچ، همان یك ضربه آخری كه می‌خورد به این لایه و این شكافته می‌شود آن مؤثر است! طبعاً این‌طور نیست.

 بزرگان اخلاق، اعمالی را كه سالك در دوران زندگی انجام می‌دهد تشبیه به ضرباتی كرده‌اند كه حفار بر این لایه محكم برای رسیدن به آب انجام می‌دهد. از جمله این افراد، مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی بود. دو مرتبه من این داستان را از مرحوم آقا راجع به آخوند ملاحسینقلی شنیدم. مرحوم آخوند ملاحسینقلی همدانی فردی بود كه در عالم عرفان و تربیت ضرب‌المثل است؛ یعنی از نقطه نظر طی مراتب فنا و بقا و حیازت همه مراتب و عوالم از معدود افرادی كه به او اشاره می‌شود و اسم او به میان می‌آید مرحوم آخوند ملاحسینقلی بود. از نقطه نظر دستگیری و استادی در دستگیری، آخر استاد داریم تا استاد! یكی به یك نحو می‌تواند دستگیری كند به یك قسم راه ببرد، آن دیگری به انحاء دیگر كیفیات دیگر، راههای مختلف. مثل اینكه فرض كنید كه چطور تعلیم و تربیت و آموزش دارای شیوه‌های مختلفی است، هر از چند گاهی یك شیوه منسوخ می‌شود و بعد شیوه جدیدی در آموزش و پرورش مطرح می‌شود، همین‌طور از نقطه نظر دستگیری، بزرگان و اولیاء خدا در كیفیت دستگیری و ارائه طریق دارای شیوه‌های مختلف و كاربردهای عملی مختلف بودند. از زمره افرادی كه از نقطه نظر استحكام در تربیت او را در صدر اول این اسامی قرار می‌دهند، مرحوم آخوند ملاحسینقلی است. از جمله افرادی كه از نقطه نظر كثرت شاگرد، وقتی‌كه رتبه بندی می‌كنند مرحوم آخوند ملاحسینقلی رتبه اول را دارد. ایشان سیصد شاگرد وارسته داشت؛ یعنی شاگردی كه از مرتبه نفس عبور كرده بودند یا اینكه مراتبی را طی كرده بودند و هیچ فردی در عالم اسلام مانند مرحوم آخوند ملاحسینقلی كه این‌قدر شاگردان بالفعل داشته باشد البته مراتب فعلی هم تفاوت می‌كند! این‌قدر شاگردان مهذب و دارای نفس، داشته باشد نبوده است.