معیار اتصاف افعال به حسن و قبح

پس نفس عمل فی‌حدّنفسه از نظر عقلا و از جنبه عقلانی موجب مدح یا موجب مذمت نیست. عمل، ولو اینكه یك عملِ به ظاهر پسندیده‌ای باشد اما اگر پشتوانه فهم و ادراك نداشته باشد این عمل موجب مذمت نیست. یك دیوانه ممكن است دست در جیب كند و به یك فقیر هم كمك بكند، اصلًا نمی‌داند این فقیر كیست؟ آن مقداری كه كمك می‌كند چه مقدار است؟ و بر این كمك چه منافعی مترتب است؟ بر اساس یك توّهم و تخیلی كه بر او حاكم است و كسی هم از آن تخیل و توّهم اطلاع ندارد. این چیزهایی كه می‌نویسند تو كتاب‌ها و اینها، معلوم نیست چیز درستی باشد. هیچ‌كس در موقع و موضع یك شخصی كه دارای‌اختلالات قرار گرفته نمی‌تواند قرار بگیرد تا دقیقاً بگوید كه او در یك همچنین حالی، چه مسئله‌ای بر او مترتب است. این مطالب یك قدری جنبه باطنی دارد و باید از افرادی كه اهل باطن هستند این مطالب سؤال بشود.

علی‌كل‌حال از نقطه نظر عرفی و مقیاس‌های عرفی، این عملی كه یك دیوانه انجام می‌دهد با آن عملی كه یك ربات انجام می‌دهد تفاوت ندارد. چرا؟ چون از نقطه نظر عقلانی در پشت این قضیه، فهم و ادراك وجود ندارد. صرفاً یك عمل است. حالا اگر یك شخصی از دومتری، سه متری به این صحنه نگاه كند می‌بیند یك فردی آمد منظم، مرتّب، آمد در قبال این فقیر ایستاد دست در جیب كرد و یك مقداری وجه درآورد و به او داد و رفت، دیگر خبر ندارد كه این اصلًا دیوانه است. او را مدح می‌كند، تمجید می‌كند و در باطن نسبت به او ادای احترام می‌كند. درحالی‌كه یك همچنین خبری هم نبوده. چطور اینكه اگر بیایند امروزه یك رباتی درست كنند دقیقاً از نقطه نظر كارها شبیه انسان همان‌طور مگر الان درست نمی‌كنند؟ این مجسمه‌هایی كه درست می‌كنند عین انسان و انسان نمی‌داند كه این اصلًا انسان است یا مجسمه، وقتی‌كه جلو می‌رود متوجه می‌شود كه فقط به یك سمت نگاه می‌كند، تازه می‌فهمد كه مجسمه است. همان‌هایی كه این لباس‌فروش‌ها پشت ویترین می‌گذارند.