احکام اجتهاد و تقلید

حضرت فرمودند: ”نظر کنند، نگاه کنند، بگردند [و] پیدا کنند از [میان] شما (یعنی از میان شیعیان، نه از میان مخالفین) آن افرادی [را] که حدیث ما را روایت می‌کنند و در حلال ما و حرام ما نظر دارند و به احکام ما آشنایی دارند، آنها را برای خود به حکَمیّت انتخاب کنند و به حکم آنها راضی باشند؛ من آنها را برای شما حاکم قرار دادم! پس زمانی که آنها به حکم ما حکم کنند و از آنها قبول نشود، پس مطلب این است و جز این نیست که به حکم خدا استخفاف شده و برعلیه ما ردّ شده، و کسی که ردّ کند بر ما، ردّ بر خدا کرده و آن در حکم شرک به خداوند عزّ و جلّ است!“»

شرایط افتاء در فرمایش امام صادق علیه السّلام‌

در روایتی که در کتاب احتجاج شیخ طبرسی نقل می‌کند از تفسیر حضرت امام حسن عسکری علیه السّلام ـ روایت بسیار مفصّل است ـ که آن حضرت روایت را نقل می‌کند از حضرت صادق علیه السّلام؛ و روایتْ بسیار روایت عجیبی است و بسیار روایت شریفی است که حتی مرحوم شیخ انصاری در کتاب رسائل می‌فرماید: «این روایت از متنش یَلوحُ آثارُ الصّدق!»¹ یعنی دیگر احتیاج به سند ندارد که ما دنبال صحّت و عدم صحّت سند این روایت بگردیم، بلکه این مطالب ظاهر است که از معدن ولایت بیرون آمده و آثار صدق از متن خود روایت مشهود است. روایت خیلی مفصّل است [و] مرحوم شیخ در رسائل نقل می‌کند، ولی اصل روایت در احتجاج شیخ طبرسی با مزایایی است که در این کتاب نقل شده ولی مرحوم شیخ انصاری از او نقل نمی‌کند این زیادی‌ها را؛ تا به اینجا می‌رسد که حضرت صادق عیله السّلام می‌فرماید:

فأمّا مَن کانَ مِنَ الفُقَهاء صائِنًا لِنَفسِهِ، حافِظًا لِدینِه، مُطیعًا لِمَولاهُ، تَارِکًا علیٰ هَواهُ، فَلِلعَوامِ أن یقَلِّدوهُ!²

«اما آن فقهایی که نفس خود را از دستبرد شیطان و هوای نفس امّاره حفظ می‌کنند و دین خود را از دستبرد شیطان و آراءِ باطله و نیّات سوء نگه می‌دارند و هوای نفس خود را ترک کرده و به دور انداخته‌اند و صددرصد مطیع امر مولای خود هستند، واجب است بر عوام که از آنها تقلید کنند!»³