نیت ، ملاک ثواب و عقاب اعمال

همان طوری که دیشب عرض شد گناه عبارت است از آن صورت مثالیه‌ای که آن صورت مثالیه، قائم به نفس فاعل است در آن فعلی که انجام می‌دهد به خود آن عمل خارجی گناه نمی‌گویند. خود آن عمل خارجی یک عمل است این عمل به واسطه دواعی مختلف، صور مختلفی از حسن و قبح ممکن است پیدا بکند. حتی ممکن است دو نفر، دو کار خلاف انجام بدهند و هر دو کارشان برایشان ثواب داشته باشد. یک مثالی می‌زند می‌گویند یک نفر رفته بود کنار کاروانسرایی، چاهی بوده درش باز بوده آن جا گفته بود در این جا ممکن است کسی می‌آید در این جا خب اسبی دارد و نگاه کرده بود و چیزی ندیده بود و میخ بگذاریم به زمین، یک میخی یک چوبی شخصی که می‌آید اسبش را مرکبش را با طناب ببندد کنار چاه. تا این که آن اسب جایی نرود، این شخص این کار را می‌کند، یکی دیگر می‌آید و وقتی که نگاه می‌کند می‌بیند ممکن است کسی پایش بخورد و در چاه بیافتد آن را در می‌آورد. حالا کدام یکی از این دو تا ثواب کردند؟! هر دوتا، آن نیتش این بود که مرکب را ببندد، آن هم نیتش این بوده که شخصی به اذیت نیفتد. هر دو عمل خلاف از نقطه نظر ظاهر، هر دو این عمل مورد رضای خدا است.

مگر می‌شود دو قضیه درست صد و هشتاد درجه در مقابل هم، یا این که ممکن است فرض کنید که یک عمل باشد. این عمل از یک فرد پسندیده و از یک فرد دیگر اصلًا پسندیده نباشد. شما فرض کنید یک بچّه می‌گوید که یک کاغذ و قلم بدهید که من بنویسم، این قلم را می‌دهید با کاغذ بچّه شروع می‌کند به نوشتن و خطها و می‌زند و حرام هم می‌کند این اشکال ندارد، چون می‌خواهد روان شود و با این روان شدن این کم کم راه بیافتد، ولی شما که سنی از شما گذشته اگر بخواهید ادای بچّه را در بیاورید و شروع کنید کاغذ را خط خطی کنید می‌گویند آقا چرا اسراف می‌کنی؟! هم کاغذ را خط خطی کردی هم جوهر را اسراف کردی، پس بنابراین کار حرامی‌انجام دادی، حرام، حرام است. دیگر حرام شاخ و دم ندارد.