معنای شریعت و تفاوت آن در هر امّتی

انطباق شریعت هر شخص با بینش و شاکلۀ او

بنابراین همان‌طور که ممکن است در اُمم گذشته افرادی باشند که پروردگار متعال در زمان واحد، احکام متفاوتی برای آنها قرار داده باشد که این احکام، طبق شاکله و وجدان آنها و طبق بینش و احساسی است که به‌واسطۀ وحی و ربط با آنجا آن احساس را دارند، همین‌طور این مسئله در تمام ادیان و شرایع هم ساری و جاری است.

شرع یعنی طریقی که انسان را به کمال خود و به واقع برساند، آن طریق را می‌گویند: «شرع» شریعه یعنی آبشخوار؛¹ گاهی اوقات انسان نمی‌تواند از رودخانه‌ای که حرکت می‌کند و در سطح پایینی قرار دارد استفاده کند، و اگر بخواهد استفاده کند در آنجا می‌افتد. [لذا] کانالی می‌کنند که آب رودخانه را کم‌کم بالا بیاورند و در دسترس افراد قرار دهند؛ به‌طوری‌که هم چهارپایان بتوانند استفاده کنند و هم افراد معمولی بتوانند از آن بردارند. این را می‌گویند: «شریعه». برای دسترسی به آب رودخانه، ما به این شریعت نیاز داریم. اگر خودمان را در آن بیندازیم، از بین می‌رویم؛ ما قدرت و تحمل رسیدن به واقع را نداریم. آن راهِ باریکی که پروردگار متعال متناسب با تو و شاکلۀ تو قرار می‌دهد و اگر از این راه حرکت کنی، به آن حقیقت و رودخانه می‌رسی. به آن [راه] شریعت می‌گویند. آن شریعت گاهی اوقات پهن و گاهی اوقات باریک است؛ گاهی اوقات زیاد آب دارد و گاهی اوقات کم؛ هرکسی به‌مقدار سِعه و وُسعت و تحملی که خداوند متعال در او قرار داده است، باید از آن راه حرکت کند تا بتواند به واقع برسد والاّ از بین می‌رود.

درخت چنار که هر روز نیاز به آب دارد و با یکی‌دو استکان مسئلۀ او حل نمی‌شود و فرض کنید باید روزی حدود دویست‌سیصد لیتر آب به ریشۀ این درخت برسد تا بتواند آب را به تمام برگ‌ها و شراشر وجود خودش برساند، ما نمی‌توانیم آن را با نهالی مقایسه کنیم که اگر به‌اندازۀ یک استکان بیشتر به او آب بدهیم، از بین می‌رود و ریشه‌اش می‌گندد. این [نهال] به مقتضای وجود و سعه و تحمل خودش این مقدار از آب و هوا و خاک را [طلب] می‌کند، آن درخت تناور هم به مقتضای خودش. باید این حساب‌ها از همدیگر تفکیک و جدا شود.