تأثیر اختلاف شاکله و خصوصیات نفسانی در سلوک

در روز قیامت، شیطان تمام افراد را از اول تا آخر جمع می‌کند. تمام افراد را! یعنی همۀ آن افرادی که کافرند زیر منبر شیطان جمع می‌شوند؛ افرادی که مسلمانند زیر منبر شیطان جمع می‌شوند؛ از میان مسلمان‌ها همۀ آنهایی که گناهان ظاهر انجام داده‌اند، پامنبری ایشان می‌شوند؛ افرادی که گناه ظاهر انجام نداده‌اند و دارای گناه‌های مخفی هستند هم جمع می‌شوند. تمام افراد برحسب مراتب خود زیر منبر و [پای] صحبت شیطان جمع می‌شوند! فقط و تنها کسانی که گوششان به حرف‌های ایشان بدهکار نیست پیغمبران و انبیا و اولیای خدا هستند. والسّلام! تمام افراد دیگر از مادون مخلَصین، حتی مخلِصین هم در آنجا می‌آیند و به حرف‌های شیطان گوش می‌دهند. بالأخره او هم یک نصیبی دارد. می‌گوید:

﴿فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوٓاْ أَنفُسَكُم﴾!¹ به من چه مربوط است؟! چرا من را ملامت می‌کنید؟! من آمدم شما را وسوسه کردم، اما دستتان را هم گرفتم؟! من آمدم شما را وسوسه کردم این کار را انجام بدهید، اما مجبورتان هم کردم؟! اگر مجبورتان می‌کردم که معاقَب نمی‌شدید! من آمدم شما را وسوسه کردم که شب بلند نشوید و نماز شب نخوانید! در حق برادر مؤمن سوءظن ببرید، غیبت کنید، تهمت بزنید! فکر و ذکر خدا را از یاد شما بردم؛ وقتی که در مقام خلوتی قرار می‌گرفتید، به‌جای اینکه به خودتان و به کارهای خودتان بیندیشید و مسائل خودتان و کارهایی را که انجام داده‌اید و خصوصیّات نفسانی خودتان را در نظر بگیرید و در رفع [و] چاره برآیید، فکر کنید، آمدید مدام دیگران و مسائل دیگر را در خود آوردید؛ برای دیگران نقشه کشیدید، مسائل غیرواقعی را در نفس خود تسویل و توجیه کردید و به‌دنبال آنها حرکت کردید. اینها را در ذهن شما آوردم ولی شما را هم مجبور کردم؟! نه! ²

غبطه خوردن همه در روز قیامت غیر از مخلَصین

چرا [شیطان می‌گوید:] ﴿فَلَا تَلُومُونِي وَلُومُوٓاْ أَنفُسَكُم﴾؟ چون دارد می‌گوید: ﴿فَبِعِزَّتِكَ لَأُغۡوِيَنَّهُمۡ أَجۡمَعِينَ* إِلَّا عِبَادَكَ مِنۡهُمُ ٱلۡمُخۡلَصِينَ﴾. خدایا وظیفه‌ای که برعهدۀ من است و آن عشق و علاقه و جدیتی که برای اغوای مردم دارم، آن جدیت به مرحلۀ مخلَصین است! نه گناهان ظاهر؛ مخلَصین! بنابراین تمام افراد انسان در هر مرتبه و مرحله‌ای که هستند، مَطمَحِ نظر و موقف سهام ابلیس‌اند، تا وقتی که به مرحلۀ مخلَصین نرسیده‌اند. تمام اینها زیر منبر شیطان در روز قیامت جمع می‌شوند. و هر کدام از اینها به‌مقداری که از رسیدن به آن مقام دور مانده است در روز قیامت غبن و غبطه می‌خورد. این غبن و غبطه یعنی جهنم، یعنی سوزش نفس! وقتی که مجملاً نگاه می‌کند و می‌بیند [در عوالم] بالا چه خبر است و او نتوانسته برود، غبطه می‌خورد. ﴿يَوۡمَ يَجۡمَعُكُمۡ لِيَوۡمِ ٱلۡجَمۡعِ ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلتَّغَابُنِ﴾³ امروز روز غبن و غبطه خوردن است: «ای داد بیداد! ما به آنجا نرسیده‌ایم!» بنابراین وظیفۀ شیطان این نیست که [ما را اغوا کند] گناهان ظاهر انجام [دهیم]؛ اینکه مسئله‌ای نیست. باید سراغ چیزهای دیگر برویم؛ آنها مسئلۀ مهم است و بدانیم که وظیفۀ شیطان آن مسائل است و فکری برای آنها انجام دهیم!